Trải qua 950 năm kể từ khi được thành lập dưới triều Lý (1076–2026), Quốc Tử Giám không chỉ là biểu tượng của nền Quốc học Việt Nam mà còn lưu giữ những giá trị về giáo dục, đạo lý và trọng dụng hiền tài. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, những giá trị ấy tiếp tục đặt ra nhiều vấn đề đối với việc đào tạo, phát hiện và sử dụng nhân tài.

Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”, diễn ra ngày 12/11/2026 tại Hà Nội, đã quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia và nhà khoa học nhằm nhìn nhận di sản Quốc Tử Giám từ chiều sâu lịch sử đến những yêu cầu của hiện tại. Tham gia đồng tổ chức Hội thảo, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đóng góp nhiều tham luận nghiên cứu, trong đó có những góc tiếp cận về lịch sử Quốc học và chuyển đổi số di sản.

Sáng 12/11/2026, tại trụ sở Thành ủy Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Thành ủy Hà Nội và ĐHQGHN phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”.

Hội thảo có sự tham dự của các đồng chí: Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Trần Đức Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội; Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; Nguyễn Thị Doan, nguyên Phó Chủ tịch nước; cùng lãnh đạo, nguyên lãnh đạo các cơ quan Trung ương, thành phố Hà Nội, các chuyên gia và nhà khoa học. Về phía ĐHQGHN có đồng chí Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Giám đốc ĐHQGHN, tham dự và đồng chủ trì Hội thảo.

Đ/c Trần Đức Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội phát biểu khai mạc hội thảo

Phát biểu chào mừng, Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng nhấn mạnh, việc thành lập Quốc Tử Giám năm 1076 phản ánh tầm nhìn của nhà nước Đại Việt trong xây dựng một thiết chế giáo dục cấp quốc gia, đào tạo người tài phục vụ đất nước.

Theo đồng chí, Hà Nội, với tư cách là nơi hình thành và lưu giữ di sản Văn Miếu – Quốc Tử Giám, có trách nhiệm không chỉ bảo tồn di tích mà còn đưa những giá trị của di sản vào đời sống đương đại. Trách nhiệm đó cần được cụ thể hóa trong chính sách giáo dục, phát triển khoa học, trọng dụng nhân tài và xây dựng môi trường văn hóa của Thủ đô.

Đ/c Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đã gợi mở những vấn đề có ý nghĩa xuyên suốt Hội thảo

Từ góc độ nghiên cứu và hoạch định chính sách, đồng chí Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đã gợi mở những vấn đề có ý nghĩa xuyên suốt Hội thảo. Nhắc lại tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” của Thân Nhân Trung, đồng chí nhấn mạnh mối quan hệ giữa học vấn, đạo lý và trách nhiệm của người có học đối với đất nước.

Ba câu hỏi được đặt ra: Di sản đạo học Quốc Tử Giám có thể gợi mở điều gì cho giáo dục hôm nay? Làm thế nào để người có tài được giao đúng việc và có điều kiện phát huy sở trường? Và bằng những hình thức nào có thể đưa di sản Quốc Tử Giám vào nhà trường, giúp thế hệ trẻ tiếp cận những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục của dân tộc?

Những vấn đề này cũng trở thành mạch kết nối giữa các nghiên cứu tại Hội thảo, từ việc nhận diện giá trị lịch sử của Quốc Tử Giám đến đề xuất các giải pháp phát triển giáo dục, nguồn nhân lực và phát huy di sản trong thời đại số.

Hội thảo nhận được 71 tham luận của các nhà khoa học, chuyên gia, nhà nghiên cứu. Chương trình gồm phiên trình bày ba báo cáo khoa học và phiên thảo luận với các ý kiến trao đổi chuyên sâu. Nội dung nghiên cứu tập trung vào bốn nhóm vấn đề: giá trị lịch sử và tinh hoa đạo học; phát triển nguồn lực con người; chuyển đổi số, hội nhập và công nghiệp văn hóa; chính sách phát triển nhân tài trong kỷ nguyên mới.

Trong báo cáo tham luận “Quốc Tử Giám – 950 năm kiến tạo và phát triển nền Quốc học Việt Nam”, GS.TSKH Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo ĐHQGHN, tiếp cận lịch sử Quốc Tử Giám trong mối liên hệ với sự phát triển của hệ thống giáo dục và thiết chế quản trị quốc gia.

Theo phân tích của GS.TSKH Vũ Minh Giang, việc thành lập Quốc Tử Giám dưới triều Lý đánh dấu bước phát triển trong cách nhà nước tổ chức hoạt động đào tạo, đặt nền móng cho một thiết chế giáo dục gắn với yêu cầu xây dựng và quản lý đất nước.

GS.TSKH Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo ĐHQGHN, tiếp cận lịch sử Quốc Tử Giám trong mối liên hệ với sự phát triển của hệ thống giáo dục và thiết chế quản trị quốc gia

Trong tiến trình lịch sử, Quốc Tử Giám không tồn tại biệt lập mà có mối liên hệ chặt chẽ với Văn Miếu, hệ thống trường học, các kỳ thi tuyển chọn nhân tài và việc bổ dụng quan lại. Thông qua những thay đổi về đối tượng tuyển sinh, đội ngũ học quan và quy chế giảng dạy, có thể nhận diện quá trình nhà nước Đại Việt từng bước xây dựng, điều chỉnh mô hình giáo dục phù hợp với điều kiện lịch sử và yêu cầu quản trị quốc gia.

Qua các triều đại, Quốc Tử Giám góp phần xác lập những chuẩn mực học vấn, bồi dưỡng tầng lớp trí thức và cung cấp nhân lực cho bộ máy quản lý nhà nước. Tuy nhiên, nghiên cứu lịch sử giáo dục khoa cử cũng đòi hỏi cách nhìn khách quan, không chỉ khẳng định thành tựu mà còn nhận diện những giới hạn của mô hình đào tạo, tuyển chọn và sử dụng nhân tài trong từng giai đoạn.

Từ việc phân tích cả những thành tựu và hạn chế của giáo dục khoa cử, tham luận gợi mở bài học về mối quan hệ giữa đào tạo, tuyển chọn, sử dụng người có năng lực và trách nhiệm phụng sự đất nước.

Giá trị của di sản Quốc Tử Giám vì vậy không chỉ được nhìn nhận ở chiều dài lịch sử hay vai trò của một cơ sở giáo dục trong quá khứ. Những kinh nghiệm từ lịch sử còn đặt ra vấn đề đối với giáo dục hiện đại: làm thế nào để năng lực được đánh giá thực chất, người học có cơ hội phát triển và người tài được sử dụng phù hợp với sở trường, đóng góp vào sự phát triển chung.

Đây cũng là một trong những điểm gặp gỡ giữa nghiên cứu lịch sử Quốc học và yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao hiện nay.

Nếu tham luận của GS.TSKH Vũ Minh Giang đặt Quốc Tử Giám trong tiến trình phát triển nền Quốc học Việt Nam, thì PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN, tiếp cận di sản này từ những yêu cầu của chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong báo cáo “Từ di sản tri thức đến hệ sinh thái tri thức số: Quốc Tử Giám trong chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa”, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu đề xuất mô hình hệ sinh thái tri thức số như một phương thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh mới.

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN, tiếp cận di sản này từ những yêu cầu của chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa

Trên cơ sở nghiên cứu xu hướng và kinh nghiệm quốc tế, tham luận xác định ba động lực quan trọng gồm chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là những hướng tiếp cận có khả năng mở rộng cách thức khai thác giá trị của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, từ không gian di tích truyền thống sang các hình thức nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo văn hóa dựa trên nền tảng công nghệ.

Một vấn đề được đặt ra là xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung, trong đó tư liệu về hệ thống bia tiến sĩ có thể trở thành nguồn tài nguyên quan trọng. Tuy nhiên, việc số hóa không đơn thuần là chuyển đổi hình thức lưu trữ tư liệu, mà còn đòi hỏi xác định xuất xứ, thẩm định độ tin cậy của thông tin và xây dựng các điều kiện khai thác, sử dụng phù hợp.

Khi được nghiên cứu, khảo chứng và tổ chức thành hệ thống học liệu, những tư liệu lịch sử này có thể mở rộng khả năng tiếp cận di sản trong giáo dục. Học sinh, sinh viên không nhất thiết phải có mặt tại di tích mới có thể tìm hiểu về các nhân vật lịch sử, những kỳ thi, truyền thống học tập hay các giá trị của nền Quốc học Việt Nam. Các tài nguyên số còn có thể hỗ trợ người học đối chiếu nguồn sử liệu, phát triển kỹ năng tìm hiểu và nghiên cứu lịch sử.

Bên cạnh giá trị giáo dục, chuyển đổi số cũng mở ra những phương thức giới thiệu di sản thông qua triển lãm, sản phẩm thiết kế, trải nghiệm văn hóa và hoạt động du lịch. Những hướng phát triển này đặt ra yêu cầu kết hợp tri thức lịch sử, công nghệ, thiết kế và quản trị văn hóa, đồng thời bảo đảm tính chính xác, tính xác thực của nội dung di sản.

Từ góc tiếp cận liên ngành, tham luận của PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu cho thấy việc phát huy di sản Quốc Tử Giám cần được nhìn nhận như một quá trình kết nối giữa nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ, giáo dục và sáng tạo văn hóa, thay vì chỉ giới hạn trong các hoạt động bảo tồn truyền thống.

Những đề xuất này đồng thời góp phần mở rộng thảo luận về vai trò của các cơ sở giáo dục đại học trong nghiên cứu, xây dựng dữ liệu, phát triển học liệu và đưa các giá trị di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Bên cạnh những nghiên cứu về lịch sử giáo dục và phát huy giá trị di sản, Hội thảo dành sự quan tâm đáng kể cho chính sách phát triển nhân tài, một vấn đề có tính liên tục từ truyền thống Quốc Tử Giám đến yêu cầu phát triển đất nước hiện nay.

Trong tham luận “Phát triển nhân tài ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Từ truyền thống Quốc Tử Giám đến hoàn thiện chính sách quốc gia về nhân tài”, PGS.TS Nguyễn Duy Bắc, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đặt vấn đề kế thừa truyền thống trọng dụng người tài trong việc hoàn thiện chính sách nhân tài quốc gia.

PGS. TS Nguyễn Duy Bắc, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh trình bày tham luận "Phát triển nhân tài ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Từ truyền thống Quốc Tử Giám đến hoàn thiện chính sách quốc gia về nhân tài"

Các nghiên cứu thuộc nhóm chủ đề này xem xét chính sách phát triển nhân tài như một quá trình liên tục, từ phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng đến bố trí công việc và tạo điều kiện để người có năng lực cống hiến lâu dài.

Theo đó, phát hiện nhân tài cần dựa trên năng lực được thể hiện trong học tập và thực tiễn, đồng thời mở rộng cơ hội cho những nhóm có khả năng chưa được nhận diện đầy đủ. Hoạt động đào tạo và bồi dưỡng cần gắn với nhu cầu của các lĩnh vực chuyên môn, nhiệm vụ nghiên cứu và vị trí việc làm cụ thể.

Ở góc độ giáo dục, các tham luận nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học, nâng cao năng lực tự học, xây dựng xã hội học tập và mở rộng cơ hội học tập suốt đời. Vai trò của đội ngũ nhà giáo không chỉ dừng lại ở truyền thụ tri thức mà còn ở việc nuôi dưỡng tinh thần cầu học, hình thành nhân cách và khả năng thích ứng của người học trước những thay đổi của đời sống xã hội.

Cũng từ những vấn đề đó, Hội thảo đặt ra yêu cầu tăng cường sự phối hợp giữa Nhà nước, các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và xã hội trong phát triển nhân lực. Cơ chế tự chủ đại học, sự gắn kết giữa hoạt động đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn sử dụng nhân lực là những nội dung được trao đổi trong quá trình tìm kiếm các giải pháp phát triển nhân tài.

Với vai trò đồng tổ chức, ĐHQGHN đã có các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển tham gia đóng góp tham luận ở cả bốn nhóm chủ đề của Hội thảo.

Hai báo cáo được trình bày trực tiếp tại phiên tham luận của GS.TSKH Vũ Minh Giang và PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu thể hiện hai hướng nghiên cứu bổ trợ cho nhau: một hướng tìm hiểu giá trị lịch sử của nền Quốc học Việt Nam, một hướng nghiên cứu các phương thức phát huy di sản thông qua chuyển đổi số và kết nối liên ngành.

Sự tham gia của các nhà khoa học ĐHQGHN góp phần bổ sung những góc nhìn về lịch sử, giáo dục, văn hóa và công nghệ, qua đó làm phong phú thêm cơ sở học thuật cho việc nhận diện và phát huy các giá trị của Quốc Tử Giám trong điều kiện mới.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong đánh giá kết quả trao đổi khoa học và định hướng việc tiếp tục nghiên cứu, lựa chọn, vận dụng các kiến nghị vào thực tiễn bảo tồn và phát huy di sản Quốc Tử Giám, xây dựng môi trường giáo dục, văn hóa và phát triển con người.

Sau 950 năm, những giá trị về sự học, đạo lý và trọng dụng hiền tài được lưu giữ tại Quốc Tử Giám tiếp tục đặt ra những yêu cầu đối với giáo dục và chính sách phát triển nguồn nhân lực. Việc kế thừa những giá trị ấy không chỉ nằm ở hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu di sản, mà còn ở khả năng vận dụng các bài học lịch sử vào đổi mới giáo dục, phát triển khoa học và tạo môi trường để người có năng lực phát huy khả năng, đóng góp cho đất nước.

Bài và đồ họa: Hương Giang - Bản tin ĐHQGHN