Từ thực tiễn giảng dạy và quản lý tại Trường THCS Ngoại ngữ, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN, nhóm giáo viên đã phát triển Bộ sổ tay xây dựng trường học ESL, hỗ trợ đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường. Kết hợp hướng dẫn triển khai, ngân hàng hoạt động đã được kiểm chứng và hệ thống thuật ngữ theo môn học, sản phẩm thể hiện giá trị đổi mới sáng tạo ở khả năng giải quyết những khó khăn cụ thể của giáo viên, đồng thời mở ra hướng nhân rộng mô hình từ thực tiễn cơ sở.

Làm thế nào để học sinh sử dụng tiếng Anh trong học tập, thảo luận và khám phá kiến thức một cách tự nhiên? Khi tiếng Anh được đưa vào các môn học, giáo viên cần lựa chọn thuật ngữ ra sao, thiết kế hoạt động thế nào và phối hợp với đồng nghiệp bằng một hệ thống học liệu nào? Đó là những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng trường học ESL (English as a Second Language) – mô hình sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai.

Tại Trường THCS Ngoại ngữ (UMS), quá trình triển khai mô hình này đã trở thành chất liệu để nhóm tác giả Nguyễn Huyền Trang, Nguyễn Hoàng Giang, Nguyễn Đoan Trang, Trần Anh Phương và Bùi Thị Phương Anh xây dựng "Bộ sổ tay xây dựng trường học ESL". Sản phẩm được hình thành từ một năm thực nghiệm giảng dạy, thảo luận chuyên môn và tương tác trực tiếp với học sinh, hướng tới cung cấp cho giáo viên và nhà quản lý những công cụ có thể sử dụng trong công việc hằng ngày.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của nhóm là đặt việc dạy học tiếng Anh trong tổng thể hoạt động của nhà trường. Để ngôn ngữ trở thành công cụ học tập, sự thay đổi cần diễn ra đồng thời ở thiết kế chương trình, chuẩn bị bài giảng, tổ chức hoạt động và xây dựng môi trường giao tiếp. Vì vậy, bộ sổ tay hướng tới một khung tham chiếu thực tiễn, kết nối công việc trên lớp với quá trình tổ chức, vận hành trường học ESL.

Từ tuyển dụng giáo viên, thiết kế chương trình, xây dựng giáo án đến tổ chức sự kiện ngoại khóa bằng tiếng Anh, các nội dung được định hướng theo câu hỏi “làm thế nào”. Cách thiết kế ấy giúp thu hẹp khoảng cách giữa định hướng phát triển mô hình và năng lực triển khai tại từng cơ sở giáo dục.

Bộ sản phẩm gồm hai cuốn có chức năng bổ trợ cho nhau: Sổ tay xây dựng trường học ESL và Bảng thuật ngữ theo môn học.

Cuốn thứ nhất giới thiệu các nguyên tắc cốt lõi, nền tảng lý luận của mô hình ESL và cung cấp ngân hàng hoạt động giảng dạy theo phương pháp CLIL (Content and Language Integrated Learning) - dạy học tích hợp nội dung và ngôn ngữ. Với phương pháp này, tiếng Anh được sử dụng để tiếp cận kiến thức môn học, qua đó tạo cơ hội phát triển đồng thời năng lực ngôn ngữ và năng lực tư duy.

Ưu điểm của ngân hàng hoạt động là mỗi hoạt động đã được kiểm chứng trong thực tế tại UMS, đi kèm hướng dẫn tổ chức để giáo viên tham khảo và vận dụng. Giá trị của học liệu vì thế nằm ở mức độ cụ thể: từ hiểu phương pháp, giáo viên có thêm cơ sở để thiết kế và tổ chức một hoạt động học tập phù hợp.

Cuốn Bảng thuật ngữ theo môn học giải quyết một khó khăn thiết thực khác: lựa chọn và sử dụng thống nhất từ vựng chuyên môn khi dạy học bằng tiếng Anh. Hệ thống thuật ngữ được xây dựng theo các môn như Toán, Khoa học, Lịch sử…, bám sát chương trình sách giáo khoa lớp 6-9. Mỗi mục từ có định nghĩa, phiên âm và ví dụ trong ngữ cảnh lớp học, hỗ trợ cả việc tra cứu lẫn sử dụng.

Việc gắn thuật ngữ với ngữ cảnh giúp giáo viên xác định cách dùng phù hợp với nội dung bài học; đồng thời hỗ trợ học sinh tiếp cận kiến thức qua một hệ thống ngôn ngữ nhất quán. Đây là điểm có ý nghĩa khi nhiều giáo viên cùng tham gia giảng dạy tích hợp, bởi sự thiếu đồng bộ về thuật ngữ có thể gây khó khăn cho quá trình học tập.

Hai cuốn sách tạo thành một cấu trúc hỗ trợ liền mạch: giáo viên có phương pháp và mẫu hoạt động để tổ chức dạy học, đồng thời có nguồn tham chiếu ngôn ngữ để triển khai nội dung.

Tính sáng tạo của bộ sổ tay thể hiện ở việc chuyển kinh nghiệm thực hành thành nguồn học liệu có cấu trúc, có thể chia sẻ và tiếp tục sử dụng. Những vấn đề giáo viên gặp trong quá trình chuẩn bị bài, lựa chọn ngôn ngữ và tổ chức lớp học được xử lý bằng hệ thống thuật ngữ, ví dụ và hướng dẫn cụ thể.

Theo đánh giá của nhóm tác giả qua quá trình triển khai, nguồn tài liệu tham chiếu thống nhất giúp giáo viên tiết kiệm khoảng 30-40% thời gian soạn giáo án. Cùng với lợi ích về thời gian, bộ sách hỗ trợ hạn chế tình trạng mỗi người sử dụng thuật ngữ theo một cách, góp phần tạo sự chính xác và đồng bộ trong giảng dạy. Với giáo viên mới tiếp cận CLIL, những mẫu hoạt động và hướng dẫn tổ chức còn giúp giảm bỡ ngỡ khi thực hiện phương pháp mới.

Một ưu điểm khác là tính linh hoạt trong thiết kế. Hệ thống từ vựng được xây dựng chuyên sâu cho các môn tự nhiên như Toán, Khoa học và chọn lọc ở mức cơ bản đối với các môn khác. Cách phân bố này hướng tới đáp ứng nhu cầu sử dụng theo đặc thù môn học, đồng thời hạn chế quá tải.

Bộ tài liệu cũng được xây dựng có tính đến tâm lý học sinh và điều kiện cơ sở vật chất của các trường trong nước. Các công cụ, biểu mẫu hướng tới hỗ trợ nhà quản lý xây dựng lộ trình phù hợp với nguồn lực của đơn vị. Đây là cơ sở để những trường quan tâm đến mô hình ESL có thể tham khảo, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với điều kiện thực tế.

Đối với học sinh, giá trị của bộ sổ tay được chuyển tải thông qua chất lượng hoạt động học tập. Khi tiếng Anh gắn với nội dung môn học, các em có thêm cơ hội sử dụng ngôn ngữ để phân tích, trình bày quan điểm, thảo luận và thực hiện dự án. Quá trình ấy hướng tới phát triển năng lực giao tiếp học thuật, tư duy phản biện và sự tự tin khi tiếp cận tri thức bằng tiếng Anh.

Bộ sổ tay cho thấy vai trò của giáo viên trong đổi mới giáo dục: từ người trực tiếp giảng dạy, thầy cô đồng thời trở thành người nghiên cứu thực hành, thiết kế công cụ và phát triển học liệu. Những kinh nghiệm tích lũy trong lớp học được hệ thống hóa để đồng nghiệp có thể tiếp cận và vận dụng.

Ở cấp độ nhà trường, sản phẩm cung cấp góc nhìn tổng thể về vận hành mô hình ESL, hướng tới xây dựng môi trường sử dụng tiếng Anh xuyên suốt các hoạt động học đường. Ở phạm vi rộng hơn, bộ sách tạo cơ sở để các trường cùng nghiên cứu, chia sẻ và phát triển học liệu CLIL, từng bước mở rộng khả năng áp dụng vào giáo dục phổ thông.

Với sản phẩm này, nhóm giáo viên Trường THCS Ngoại ngữ được trao Giải thưởng “Nhà giáo đổi mới sáng tạo ĐHQGHN năm 2025” ở hạng mục Đổi mới sáng tạo trong xây dựng và phát triển học liệu, theo Quyết định số 4432/QĐ-ĐHQGHN ngày 24/8/2026. Sự ghi nhận dành cho nhóm tác giả cũng làm nổi bật giá trị của một hướng phát triển học liệu xuất phát từ nhu cầu thực tế: giáo viên trực tiếp nhận diện khó khăn, thử nghiệm giải pháp và hệ thống hóa kinh nghiệm thành công cụ có thể chia sẻ với đồng nghiệp.

Giá trị của bộ sổ tay nằm ở sự kết nối giữa sáng tạo sư phạm và khả năng ứng dụng. Hệ thống thuật ngữ thống nhất hỗ trợ chuẩn bị bài giảng; ngân hàng hoạt động giúp cụ thể hóa phương pháp dạy học tích hợp; khung hướng dẫn tạo cơ sở để nhà trường lựa chọn lộ trình triển khai phù hợp. Từ những công cụ thiết thực ấy, nhóm tác giả góp phần xây dựng môi trường để học sinh sử dụng tiếng Anh thường xuyên, có mục đích và gắn với hành trình khám phá tri thức.

Bài và đồ họa: Đăng An