Ba năm sau chuyến làm việc tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, GS. Ulrike Tillmann được bầu giữ cương vị Chủ tịch Liên đoàn Toán học quốc tế nhiệm kỳ 2027–2030. Từ một cuộc gặp gỡ học thuật đến các thỏa thuận hợp tác cấp hội, những diễn đàn quốc tế được tổ chức tại Việt Nam và kế hoạch đăng cai Đại hội Vật lý Toán quốc tế năm 2027, một mạch nối đang hiện rõ: toán học Việt Nam ngày càng tham gia chủ động, sâu rộng hơn vào đời sống khoa học toàn cầu.

Ngày 28/7/2023, trước khi chương trình bài giảng đại chúng Doing Excellent Science in Remote Places diễn ra tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, GS. Ulrike Tillmann cùng GS. Alex Lubotzky và các thành viên trong đoàn đã thăm Phòng Truyền thống của Nhà trường. Khi ấy, bà là Phó Chủ tịch Liên đoàn Toán học quốc tế (International Mathematical Union – IMU), Chủ tịch Hội Toán học London, Giám đốc Viện Isaac Newton về Khoa học Toán học và Giáo sư Toán học tại Đại học Oxford.

Ba năm sau, hình ảnh về chuyến thăm ấy được nhìn lại từ một dấu mốc mới: GS. Ulrike Tillmann được bầu giữ cương vị Chủ tịch IMU nhiệm kỳ 2027–2030. Một cuộc gặp diễn ra trong khuôn khổ hoạt động học thuật thường niên vì thế trở thành điểm khởi đầu gợi mở cho câu chuyện rộng hơn – câu chuyện về những kết nối được bền bỉ vun đắp và vị thế ngày càng rõ nét của toán học Việt Nam trong cộng đồng khoa học quốc tế.

Chuyến làm việc của GS. Ulrike Tillmann tại Việt Nam diễn ra cùng thời điểm với Hội thảo thường niên VIASM 2023. Sự kiện quy tụ sáu diễn giả đến từ nhiều trung tâm nghiên cứu uy tín, trong đó có GS. Alex Lubotzky, GS. Sergiu Klainerman, GS. Ulrike Tillmann và các nhà toán học Việt Nam đang làm việc ở trong và ngoài nước. Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, sự hiện diện của bà gắn với chương trình bài giảng đại chúng của GS. Alex Lubotzky – một không gian mở để giảng viên, nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và sinh viên tiếp cận trực tiếp với những câu hỏi lớn của khoa học đương đại.

Nếu chỉ nhìn ở quy mô một sự kiện, đây có thể được xem là hoạt động trao đổi học thuật quen thuộc của một trường đại học nghiên cứu. Nhưng giá trị bền vững của những chương trình như vậy không nằm ở số lượng diễn giả hay thời gian lưu trú. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo ra các không gian đối thoại chuyên môn, nối các nhóm nghiên cứu, mở thêm cơ hội cho người trẻ và đặt nền móng cho những hợp tác tiếp theo.

Với Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và ĐHQGHN, chuyến thăm năm 2023 là một mắt xích trong chuỗi hợp tác được xây dựng qua seminar, trường hè, hội nghị, trao đổi học giả và các chương trình nghiên cứu chung. Sự hiện diện của những nhà khoa học hàng đầu không phải là đích đến tự thân; đó là dấu hiệu cho thấy môi trường học thuật trong nước đang có khả năng tham gia những cuộc trao đổi chuyên môn ở trình độ cao và kết nối với các mạng lưới tri thức quốc tế.

Tại Đại hội đồng IMU lần thứ 20, diễn ra ngày 20–21/7/2026 tại New York (Hoa Kỳ), GS. Ulrike Tillmann được bầu giữ cương vị Chủ tịch IMU nhiệm kỳ 2027–2030. Trước đó, trong nhiệm kỳ 2023–2026, bà là một trong hai Phó Chủ tịch của Liên đoàn.

IMU là tổ chức quốc tế quy tụ cộng đồng toán học các quốc gia và vùng lãnh thổ, có vai trò thúc đẩy hợp tác quốc tế trong toán học. Liên đoàn tổ chức Đại hội Toán học quốc tế (International Congress of Mathematicians – ICM) bốn năm một lần, nơi trao các giải thưởng danh giá như Huy chương Fields, Huy chương Abacus, Giải Gauss, Huy chương Chern và Giải Leelavati. Vì vậy, việc lãnh đạo IMU không chỉ đòi hỏi uy tín học thuật mà còn cần năng lực kết nối các cộng đồng khoa học có điều kiện phát triển khác nhau.

GS. Ulrike Tillmann là nhà toán học nổi bật trong lĩnh vực tôpô đại số. Bà là Giáo sư tại Đại học Oxford, Giám đốc Viện Isaac Newton về Khoa học Toán học – viện nghiên cứu toán học quốc gia của Vương quốc Anh – và là thành viên Hội Hoàng gia Anh. Trước khi đảm nhiệm vai trò Phó Chủ tịch IMU, bà từng giữ cương vị Chủ tịch Hội Toán học London giai đoạn 2021–2023. Kinh nghiệm lãnh đạo ở cả cấp quốc gia và quốc tế cho thấy một hành trình nhất quán giữa nghiên cứu chuyên sâu, điều hành học thuật và xây dựng các mạng lưới hợp tác.

Mạch hợp tác Việt Nam – Vương quốc Anh được nối dài rõ nét trong các ngày 27–29/8/2025, khi Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) phối hợp với Hội Toán học London tổ chức Hội thảo Gặp gỡ Toán học Việt – Anh tại Hà Nội, trong khuôn khổ chương trình LMS Global Meeting. Hội Toán học London (London Mathematical Society – LMS) là hội khoa học cấp quốc gia của giới toán học Vương quốc Anh, đồng thời là tổ chức đại diện của Anh tại IMU. Được thành lập năm 1865, LMS là một trong những hội toán học lâu đời và có uy tín trên thế giới.

Các đại biểu tham dự Hội thảo Gặp gỡ Toán học Việt – Anh tại Hà Nội, tháng 8/2025. Ảnh: VIASM

Đây là lần đầu VIASM phối hợp với LMS tổ chức một hội nghị theo chương trình Global Meeting, đồng thời Hà Nội là điểm đến đầu tiên khi LMS mở rộng mô hình này ra ngoài Vương quốc Anh. Với trọng tâm là sự giao thoa giữa khoa học máy tính và toán học, chương trình đặt ra các chủ đề đang được quan tâm rộng rãi: ứng dụng học máy trong nghiên cứu toán học, nền tảng toán học của học máy, tính toán và chứng minh, cùng những thách thức mà trí tuệ nhân tạo đặt ra đối với con người.

Trong khuôn khổ sự kiện, Hội Toán học Việt Nam và Hội Toán học London đã trao đổi và ký thỏa thuận hợp tác tương hỗ. Chủ tịch LMS Jens Marklof và Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam Vũ Hoàng Linh thay mặt hai hội ký văn bản, đặt nền tảng để tăng cường giao lưu và thúc đẩy quan hệ toán học giữa hai quốc gia. Từ những cuộc gặp giữa các nhà khoa học, hợp tác đã được nâng lên thành cơ chế giữa hai tổ chức nghề nghiệp – một bước chuyển quan trọng nếu muốn các kết nối học thuật có tính liên tục và lan tỏa.

GS. Jens Marklof, Chủ tịch Hội Toán học London, phát biểu tại LMS Global Meeting Hanoi 2025. Ảnh: VIASM

Việc GS. Ulrike Tillmann – người từng lãnh đạo LMS giai đoạn 2021–2023 – trước đó đã tham gia các hoạt động học thuật tại Việt Nam càng làm rõ tính tiếp nối của mạch hợp tác này. Đằng sau mỗi thỏa thuận cấp tổ chức thường là một quá trình tích lũy niềm tin, hiểu biết và tương tác giữa các cá nhân, nhóm nghiên cứu và cơ sở khoa học trong nhiều năm.

Chưa đầy hai tuần sau hội nghị Việt Nam – Vương quốc Anh, từ ngày 11 đến 13/9/2025, Việt Nam tiếp tục lần đầu đăng cai Hội thảo quốc tế về Toán học Công nghiệp và Ứng dụng, đồng thời tổ chức cuộc họp Ban điều hành của Hội đồng quốc tế về Toán học Công nghiệp và Ứng dụng (International Council for Industrial and Applied Mathematics – ICIAM). Sự kiện do Hội Toán học Việt Nam và VIASM phối hợp tổ chức, quy tụ khoảng 70 đại biểu đến từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ.

Các báo cáo tập trung vào tối ưu hóa, mô phỏng số, hệ động lực, đại số tuyến tính, khoa học dữ liệu và những hướng nghiên cứu liên ngành gắn với nhu cầu của công nghiệp, công nghệ hiện đại. Song song với phần học thuật là cuộc họp Ban điều hành ICIAM ngày 13/9 – nơi các tổ chức thành viên thảo luận những định hướng lớn của cộng đồng toán học công nghiệp và ứng dụng toàn cầu.

Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Văn Phúc tiếp GS. Hiraku Nakajima, GS. Yukari Ito và GS. Wil Schilders ngày 12/9/2025. Ảnh: VIASM

Nhân dịp này, chiều 12/9/2025, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Văn Phúc đã tiếp GS. Hiraku Nakajima, Chủ tịch đương nhiệm của IMU; GS. Wil Schilders, Chủ tịch ICIAM; và GS. Yukari Ito, Chủ tịch Hiệp hội Phụ nữ ngành Toán học châu Á – châu Đại Dương. Cuộc gặp không chỉ cho thấy tầm vóc của sự kiện, mà còn mở ra trao đổi về hợp tác nghiên cứu, đào tạo sau đại học và các chương trình chuyên sâu cho nhà khoa học trẻ.

Hai sự kiện quốc tế lớn liên tiếp trong năm 2025 cho thấy một bước chuyển đáng chú ý: Việt Nam không chỉ cử nhà khoa học tham dự các diễn đàn ở nước ngoài, mà ngày càng có khả năng trở thành nơi hội tụ của các tổ chức chuyên môn, các nhà khoa học hàng đầu và cả những cuộc thảo luận về quản trị học thuật quốc tế. Vị thế được tạo dựng không chỉ bằng thành tựu cá nhân, mà còn bằng năng lực tổ chức, kết nối và đóng góp vào chương trình nghị sự chung.

Một dấu mốc khác đang ở phía trước. Tháng 7/2024, Hiệp hội Vật lý Toán quốc tế (International Association of Mathematical Physics – IAMP) công bố chọn Đà Nẵng là địa điểm tổ chức Đại hội Vật lý Toán quốc tế (International Congress of Mathematical Physics – ICMP) năm 2027, với VIASM và Trường Đại học Duy Tân là các đơn vị đăng cai. Đây sẽ là lần thứ hai sự kiện quan trọng nhất của cộng đồng vật lý toán được tổ chức tại châu Á, sau kỳ đại hội năm 1975 ở Kyoto, Nhật Bản.

Theo thông lệ, trước ICMP 2027 sẽ có một hội nghị chuyên đề dành cho các nhà nghiên cứu trẻ (Young Researchers Symposium). Chương trình này dự kiến được VIASM và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN phối hợp tổ chức tại Hà Nội. Như vậy, ĐHQGHN không chỉ xuất hiện trong câu chuyện với tư cách nơi từng đón các nhà khoa học quốc tế, mà còn trực tiếp tham gia chuẩn bị một hợp phần của sự kiện khoa học tầm thế giới.

Việc đăng cai ICMP 2027 là cơ hội để các nhà nghiên cứu trong nước tiếp cận những hướng phát triển mới của toán học và vật lý, để người trẻ gặp gỡ các học giả hàng đầu, đồng thời để cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn về năng lực nghiên cứu và tổ chức khoa học của Việt Nam. Quan trọng hơn, sự kiện chỉ phát huy giá trị lâu dài khi được nối với các chương trình đào tạo, nhóm nghiên cứu, trường hè và hợp tác sau hội nghị.

Trong chiến lược phát triển đại học nghiên cứu, ĐHQGHN xác định khoa học cơ bản là nền tảng của nhiều lĩnh vực mới. Toán học không chỉ là một ngành đào tạo có truyền thống lâu đời tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, mà còn cung cấp công cụ và phương pháp cho trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, mô hình hóa, vật lý tính toán, công nghệ lượng tử và nhiều hướng nghiên cứu liên ngành.

Các đại biểu tham dự ICIAM 2025 tại Hà Nội. Ảnh: VIASM/VOV2

Bởi vậy, hợp tác quốc tế trong toán học không nên được nhìn như hoạt động đối ngoại đơn thuần. Mỗi seminar, bài giảng đại chúng, trường hè hay hội nghị chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần nâng chất lượng đào tạo, nuôi dưỡng nhóm nghiên cứu, mở cơ hội cho nhà khoa học trẻ và đưa kết quả nghiên cứu của Việt Nam vào những cuộc đối thoại lớn của thế giới.

Từ chuyến thăm của GS. Ulrike Tillmann năm 2023 đến kế hoạch phối hợp tổ chức hội nghị dành cho các nhà nghiên cứu trẻ trước ICMP 2027, vai trò của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và ĐHQGHN được thể hiện trong chính quá trình duy trì những không gian học thuật ấy. Đó là cách một cơ sở đào tạo và nghiên cứu góp phần vào hành trình hội nhập chung của toán học Việt Nam: bắt đầu từ năng lực chuyên môn, được bồi đắp bằng hợp tác thực chất và được khẳng định qua những trách nhiệm ngày càng lớn hơn trong mạng lưới quốc tế.

Trong khoa học, những dấu mốc lớn thường bắt đầu từ những điều rất cụ thể: một bài giảng, một cuộc thảo luận sau seminar, một chuyến thăm phòng truyền thống hay một ý tưởng hợp tác được chia sẻ giữa các đồng nghiệp. Không phải kết nối nào cũng lập tức tạo ra công trình chung hoặc thỏa thuận mới, nhưng mỗi tương tác có chất lượng đều có thể trở thành một mắt xích của mạng lưới học thuật dài lâu.

Việc GS. Ulrike Tillmann được bầu làm Chủ tịch IMU nhiệm kỳ 2027–2030 là dịp để nhìn lại chuyến thăm ĐHQGHN năm 2023, nhưng ý nghĩa của câu chuyện không dừng ở một nhân vật. Khi đặt cạnh thỏa thuận giữa Hội Toán học Việt Nam và Hội Toán học London, ICIAM 2025 tại Hà Nội và ICMP 2027 tại Việt Nam, chuyến thăm ấy cho thấy một chuyển động rộng hơn: cộng đồng toán học Việt Nam đang tiến từ tham dự đến kết nối, từ kết nối đến đồng tổ chức và từng bước đảm nhận vai trò chủ động hơn trong các thiết chế khoa học quốc tế.

Hành trình ấy cần tiếp tục được nuôi dưỡng bằng nghiên cứu có chất lượng, đào tạo thế hệ kế cận, môi trường học thuật cởi mở và những quan hệ hợp tác đủ bền để vượt qua khuôn khổ của từng sự kiện. Khi các mạch nối được duy trì và tạo ra giá trị thực chất, vị thế quốc tế sẽ không còn là một tuyên bố, mà trở thành kết quả tự nhiên của năng lực và đóng góp của toán học Việt Nam.

Bài: Tuấn Dương - Đồ họa: Minh Đăng