Mười lăm năm đứng trên bục giảng, TS. Hà Mạnh Hùng vẫn chọn gắn bó với nghề bởi một lý do giản dị: “Tôi vẫn còn thấy mình có giá trị”. Giá trị ấy không chỉ nằm trong những bài giảng hay công trình khoa học, mà còn ở khoảnh khắc một sinh viên từng hoài nghi chính mình bắt đầu tin rằng mình có thể làm được; một nhóm nghiên cứu nhận ra con số đẹp chưa chắc đã tạo nên một giải pháp có ích; hay khi người trẻ bước ra khỏi giảng đường và thấy nghiên cứu của mình thực sự chạm đến cuộc sống.

Hành trình ấy cũng góp phần đưa TS. Hà Mạnh Hùng - giảng viên, Phó Trưởng khoa Các Khoa học ứng dụng, Trưởng nhóm nghiên cứu Máy nhận thức thông minh, Trường Quốc tế - đến với Giải thưởng “Nhà giáo ĐHQGHN của năm 2025”.

Mười lăm năm đi với nghề cũng đủ để anh hiểu đây không phải một con đường bằng phẳng. Có những giai đoạn chật vật, những đêm thức trắng để hoàn thiện dự án, những thí nghiệm phải làm lại nhiều lần, những bản thảo bị phản biện trả về. Dần dần, anh học cách nhìn thất bại như một phần của quá trình làm nghề, thay vì một lời phán xét về năng lực. Sau này, đó cũng trở thành điều anh thường chia sẻ với sinh viên.

“Nghề này không giàu lên nhanh, nhưng nó cho mình một thứ là được chứng kiến sinh viên trưởng thành và biết rằng mình có phần trong đó”, TS. Hà Mạnh Hùng chia sẻ.

TS. Hà Mạnh Hùng kể về một sinh viên từng tìm đến nhóm nghiên cứu Máy nhận thức thông minh. Hồ sơ của em không đặc biệt nổi bật, nhưng điều người thầy nhận thấy lại là sự tò mò và khả năng kiên trì với một vấn đề khó. Hai thầy trò bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: đọc một bài báo, chạy lại thí nghiệm của người khác rồi tự viết một đoạn kết quả. Bốn năm sau, sinh viên này tốt nghiệp thủ khoa và giành học bổng toàn phần tại Pháp.

Một học viên cao học khác, sau này trở thành thủ khoa và có 9 công bố quốc tế, từng ngồi trước mặt anh và nói rằng mình không nghĩ bản thân đủ giỏi để viết một bài báo quốc tế. Điều TS. Hà Mạnh Hùng nhớ nhất không phải bảng thành tích sau đó, mà chính là cuộc trò chuyện ấy.

Từ những câu chuyện như vậy, anh dần nhận ra một phần ý nghĩa của nghề giáo: “Chúng ta không tạo ra năng lực cho các em, năng lực ấy vốn đã có. Chúng ta chỉ tin vào các em sớm hơn một chút so với lúc các em tự tin vào chính mình. Khoảng cách thời gian rất nhỏ đó, đôi khi, lại làm nên cả một cuộc đời khác”.

Trong triết lý giáo dục của mình, TS. Hà Mạnh Hùng nhấn mạnh sáu yếu tố: cá nhân hóa, thực học, thực làm, sáng tạo, khai phóng và trách nhiệm. Với anh, “cá nhân hóa” trước hết bắt đầu từ việc quan sát và kiên nhẫn với từng người học.

Anh cho rằng năng lực của một người trẻ hiếm khi bộc lộ đầy đủ qua một bài kiểm tra. Trong ba năm gần đây, anh cùng các thành viên nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn hơn 100 lượt sinh viên, trong đó GPA hay chứng chỉ tiếng Anh không phải những yếu tố duy nhất được quan tâm. Một câu hỏi anh thường đặt ra là: “Em từng làm hỏng việc gì và sau đó em đã làm gì?” Bởi cách một người trẻ bước tiếp sau thất bại đôi khi nói lên nhiều điều hơn bảng điểm.

Sau vòng phỏng vấn, sinh viên thường có một đến ba tháng thử sức trong nhóm nghiên cứu. Khoảng thời gian ấy là một phép thử thực tế để người hướng dẫn quan sát: ai chủ động đặt câu hỏi, ai âm thầm đọc thêm, ai đủ kiên nhẫn với những bộ dữ liệu “bẩn”, ai biết tìm kiếm sự trợ giúp đúng lúc.

Một nguyên tắc TS. Hà Mạnh Hùng thường sử dụng là giao cho sinh viên một nhiệm vụ khó hơn khả năng hiện tại khoảng 20% - đủ để các em phải vươn lên nhưng chưa đến mức khiến các em “gãy”. Đi cùng thử thách ấy thường là lời cam kết: “Thầy tin em làm được, làm sai thì thầy chịu trách nhiệm cùng.” Theo anh, không ít lần chính câu nói đó đã giúp sinh viên bước qua giới hạn mà trước đó các em tự đặt cho mình.

Năng lực của người học, theo TS. Hà Mạnh Hùng, không phải lúc nào cũng hiện ra qua điểm số. Có sinh viên không viết code nhanh nhất nhóm nhưng có khả năng trình bày, thuyết phục; có em thành tích không quá nổi bật nhưng nhạy bén trước những vấn đề của đời sống. Coffeenergy - dự án tái chế bã cà phê thành pin hữu cơ sinh học - cũng bắt đầu từ một quan sát đời thường, sau đó giành ngôi quán quân Cuộc thi Ý tưởng sáng tạo khởi nghiệp iStartup.

Là người giảng dạy về trí tuệ nhân tạo và học máy, đồng thời thường xuyên hướng dẫn sinh viên ứng dụng AI trong nghiên cứu, TS. Hà Mạnh Hùng nhìn thấy rõ những khả năng công nghệ mang lại cho giáo dục. Nhưng chính khi công nghệ ngày càng mạnh, theo anh, những điều thuộc về con người càng trở nên quan trọng.

Trước hết là sự hiện diện và niềm tin.

“AI có thể giải thích một khái niệm hay hơn tôi, nhưng nó không thể nhìn vào mắt một sinh viên đang mất phương hướng và nói rằng em làm được. Niềm tin phải đến từ một con người có uy tín với em, có trách nhiệm với lời nói của mình.”

Vai trò của con người còn nằm ở khả năng phán đoán và chịu trách nhiệm cho những lựa chọn của mình. AI có thể hỗ trợ rất tốt câu hỏi “làm thế nào”, nhưng việc lựa chọn “nên làm điều gì và vì sao điều đó đáng làm” vẫn cần đến con người. Chọn bài toán nào để giải quyết, dữ liệu nào được phép sử dụng, kết quả nào nên công bố hay ai chịu trách nhiệm khi một mô hình được triển khai đều không đơn thuần là những bài toán kỹ thuật. Vì thế, theo TS. Hà Mạnh Hùng, dạy sinh viên trách nhiệm với công nghệ quan trọng không kém việc dạy các em cách sử dụng công nghệ.

Điều đó cũng đặt ra một yêu cầu đối với chính người thầy: làm gương trong cách sử dụng tri thức và công nghệ. Một giảng viên sẵn sàng thừa nhận “chỗ này thầy chưa biết, để thầy đọc thêm”, theo anh, không làm giảm đi vai trò của người dạy. Ngược lại, đó có thể là một bài học trực tiếp về sự trung thực và liêm chính học thuật - những phẩm chất càng cần thiết khi AI khiến việc tìm kiếm và tạo ra câu trả lời trở nên dễ dàng hơn.

TS. Hà Mạnh Hùng chia sẻ trước sinh viên Đại học KL, Ấn Độ

Để thực sự làm chủ AI, TS. Hà Mạnh Hùng cho rằng sinh viên cần nền tảng toán học và thuật toán đủ vững, biết kiểm chứng thông tin, xác định đúng bài toán, có ý thức về đạo đức, liêm chính học thuật và khả năng tự học. Trong đó, anh đặc biệt nhấn mạnh năng lực đặt câu hỏi: khi lời giải ngày càng dễ tiếp cận, giá trị của người học còn nằm ở khả năng nhận ra đâu là vấn đề thực sự cần giải quyết.

“Dùng AI để đi nhanh hơn thì được, dùng AI để thay mình suy nghĩ thì các em đang tự đánh mất chính thứ mình đến trường để có”.

Có hơn 50 công bố trên các tạp chí và hội nghị thuộc WoS/Scopus, nhưng khi được hỏi về một công trình đáng nhớ, TS. Hà Mạnh Hùng lại nhắc đến đề tài của nhóm sinh viên Nguyễn Mạnh Tiến, Đỗ Anh Luyện, Nguyễn Thị Lan Anh và Ngô Diệu Linh về ứng dụng học sâu hỗ trợ chẩn đoán sớm bệnh gan qua phát hiện khối u trên hình ảnh 3D. Đề tài đạt giải Nhất nghiên cứu khoa học sinh viên năm 2023.

Điều khiến anh nhớ nhất không nằm ở giải thưởng, mà ở một buổi làm việc giữa chặng. Khi ấy, mô hình của nhóm đã cho kết quả rất đẹp trên tập kiểm thử và các thành viên đều phấn khởi. Nhưng sau khi trao đổi với người có chuyên môn y khoa, nhóm nhận được một phản hồi quan trọng: chỉ số kỹ thuật có thể tốt, nhưng cách xử lý hình ảnh chưa thực sự phản ánh đúng quy trình đọc phim trong thực tế lâm sàng. Nói cách khác, nhóm đang giải rất tốt một bài toán về mặt kỹ thuật, nhưng chưa chắc đó đã là bài toán mà người sử dụng cuối cùng thực sự cần.

Cả nhóm quay trở lại phần đặt vấn đề, làm lại quy trình tiền xử lý và cách đánh giá. Kết quả cuối cùng có thể khiêm tốn hơn về chỉ số nhưng đứng vững hơn trước những câu hỏi của thực tế. Với người thầy, đó cũng là bài học rằng một con số đẹp trên tập dữ liệu chưa đồng nghĩa với một giải pháp có ích.

Với nhóm MedTech do TS. Hà Mạnh Hùng làm cố vấn tại The Tech Hunt 2023, điều anh nhớ hơn cả thành tích là khoảnh khắc sinh viên nhìn thấy một người bệnh thực sự tập luyện với hệ thống do chính mình phát triển. Các em hiểu rằng ở đầu bên kia của một thuật toán, một mô hình hay một bộ dữ liệu có thể là một con người.

Đó cũng là lý do anh kiên trì đưa sinh viên ra khỏi giảng đường, kết nối với doanh nghiệp, chuyên gia và môi trường thực tế. Bởi theo anh, “nghiên cứu chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó chạm được vào một vấn đề của con người, và người trẻ cần được nhìn thấy điều đó bằng mắt mình, càng sớm càng tốt”.

Khơi dậy niềm say mê nghiên cứu có thể bắt đầu từ một trải nghiệm thành công, nhưng điều khó hơn là đủ bền bỉ để đi cùng sinh viên khi sự hào hứng ban đầu qua đi.

Với nhiều sinh viên mới bước vào nghiên cứu, trở ngại ban đầu là sự thiếu tự tin và tâm lý ngại thử sức. Thay vì giao ngay một đề tài lớn, anh thường chia nhỏ công việc để trong bốn đến sáu tuần đầu, các em có thể tạo ra một sản phẩm của riêng mình: một biểu đồ, một mô hình chạy được hay một đoạn kết quả tự viết. Cảm giác “mình làm được”, theo anh, có thể trở thành động lực để đi tiếp.

TS. Hà Mạnh Hùng chụp ảnh cùng các nhóm sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học

Để động lực ban đầu không nhanh chóng mất đi, người học cần một môi trường đủ sức nâng đỡ. Nhóm nghiên cứu của TS. Hà Mạnh Hùng hiện có khoảng 50 thành viên đến từ Trường Quốc tế, Trường Đại học Công nghệ, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thuộc ĐHQGHN và Đại học Bách khoa Hà Nội. Ở đó, kinh nghiệm không chỉ đi từ giảng viên đến sinh viên mà còn được chia sẻ giữa những người đi trước và thành viên mới.

“Bản lĩnh trước thất bại, theo tôi, là thứ quyết định ai đi được đường dài, hơn cả sự thông minh”, anh chia sẻ.

Trong ba năm 2023-2025, các nhóm sinh viên do TS. Hà Mạnh Hùng hướng dẫn đã đóng góp lần lượt 14, 16 và 15 công trình thuộc WoS/Scopus; nhiều sinh viên tiếp tục giành học bổng và cơ hội trao đổi quốc tế.

Sau những phương pháp, môi trường hay thành tích, TS. Hà Mạnh Hùng vẫn trở về với hai chữ kiên nhẫn. Không phải người học nào cũng trưởng thành theo cùng một nhịp: có em chỉ cần ba tháng để “bừng sáng”, có em cần đến hai năm mới tìm thấy khả năng của mình. Người thầy cần đủ gần để nhận ra những thay đổi đôi khi rất nhỏ và đủ tin tưởng để không bỏ cuộc trước người học.

“Người thầy phải là người tin lâu hơn, tin bền hơn cả chính học trò của mình”, TS. Hà Mạnh Hùng bày tỏ.

Sau mười lăm năm đứng trên bục giảng, có lẽ điều giữ anh ở lại với nghề cũng nằm trong những khoảnh khắc như thế: nhận ra một khả năng còn chưa thành hình, trao cho người học một thử thách vừa đủ và kiên nhẫn đi cùng cho đến khi các em có thể tự bước tiếp. Bởi trước khi người học đủ tin vào chính mình, đôi khi điều các em cần chỉ là có một người tin vào mình sớm hơn một chút.

Thùy Lâm - Bản tin ĐHQGHN