![]() |
Trong cuộc hội ngộ tại Hà Nội tháng 9/2026, GS. David MacMillan, chủ nhân Giải Nobel Hóa học 2021, gọi TS. Phạm Văn Phong là một nhà khoa học và một người thầy tuyệt vời. Phía sau lời ghi nhận ấy là hành trình bắt đầu bằng một lá thư xin học gửi đến Hoa Kỳ, những năm nghiên cứu tại Caltech và Princeton, rồi quyết định trở về Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tại đây, bên cạnh việc tiếp tục theo đuổi hóa học hữu cơ và xúc tác, anh dành nhiều tâm huyết cho bồi dưỡng học sinh giỏi, hướng dẫn sinh viên và kết nối những người trẻ với môi trường khoa học quốc tế. Điều anh tiếp nối từ người thầy đạt giải Nobel không chỉ là kiến thức chuyên môn, mà còn là cách phát hiện, khuyến khích và trao cơ hội cho người đi sau.
![]() |
Cuộc gặp lại giữa GS. David MacMillan và TS. Phạm Văn Phong trong chuyến thăm Việt Nam tháng 9/2026 có một khoảnh khắc đáng nhớ. Trước người học trò cũ, vị giáo sư đoạt Giải Nobel Hóa học năm 2021 nói: “Từ tận đáy lòng, tôi rất tự hào về em. Cảm ơn em rất nhiều!”. Sau nhiều năm làm việc ở hai môi trường học thuật khác nhau, cuộc hội ngộ đưa họ trở lại với những kỷ niệm từ thời Phạm Văn Phong còn là nghiên cứu sinh trong nhóm MacMillan.
![]() |
| TS. Phạm Văn Phong (ngoài cùng bên phải) trong một dịp ăn tối cùng gia đình GS. MacMillan tại Hà Nội, tháng 9/2026 |
Câu chuyện ấy bắt đầu từ năm 2005, khi Phạm Văn Phong viết thư bày tỏ nguyện vọng được học tập và nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của GS. MacMillan. Trong thư, anh thẳng thắn nói về khoảng cách giữa điều kiện nghiên cứu hóa học hữu cơ ở Việt Nam và các trung tâm khoa học tiên tiến, đồng thời thể hiện mong muốn được học hỏi. Lá thư mở ra cơ hội đến Viện Công nghệ California (Caltech), nơi anh bắt đầu chương trình nghiên cứu sinh trước khi tiếp tục cùng nhóm MacMillan chuyển đến Đại học Princeton từ năm 2006. Anh hoàn thành chương trình tiến sĩ vào năm 2010.
Trải nghiệm ban đầu không dễ dàng. Từ môi trường nghiên cứu còn thiếu thốn thiết bị và phương pháp thực nghiệm hiện đại, anh phải thích nghi với nhịp làm việc, tiêu chuẩn học thuật và yêu cầu độc lập trong một nhóm nghiên cứu hàng đầu thế giới. Đề tài đầu tiên kéo dài sáu tháng mà chưa đạt kết quả như mong đợi. Có lúc anh nghĩ mình sẽ phải rời nhóm. Nhưng phản ứng của người hướng dẫn lại khác với điều anh lo ngại.
![]() |
| TS. Phạm Văn Phong khi làm nghiên cứu sinh tại Đại học Princeton |
“Hồi tôi mới sang Caltech, theo truyền thống là phải vào phòng thí nghiệm ngay, nhưng Thầy bảo cứ học và trải nghiệm một học kỳ. Khi đề tài đầu tiên làm sáu tháng không ra kết quả, tôi đã nghĩ mình phải rời nhóm. Thế nhưng, Thầy lại động viên tôi hãy kiên nhẫn, TS. Phạm Văn Phong nhớ lại.
Một lần khác, trong buổi trình bày trước nhóm khoảng 40 thành viên, anh nhận được nhận xét rằng phần trình bày chưa đạt yêu cầu. GS. MacMillan không dừng ở việc yêu cầu làm lại mà cùng các thành viên phân tích từng vấn đề và hướng dẫn cách truyền đạt. Với Phạm Văn Phong, đó là bài học về một năng lực thường bị xem nhẹ: nhà khoa học không chỉ cần tạo ra kết quả nghiên cứu mà còn phải biết giải thích, tranh luận và chia sẻ tri thức.
Nhóm MacMillan cũng yêu cầu nghiên cứu sinh phát triển tư duy độc lập. Theo TS. Phạm Văn Phong, trước khi tốt nghiệp, mỗi thành viên phải hoàn thành các đề tài nghiên cứu và bảo vệ thành công những đề xuất khoa học riêng, không đơn thuần lặp lại hướng đi sẵn có của nhóm. Người hướng dẫn đồng thời quan tâm đến bước phát triển tiếp theo của học trò, từ lựa chọn phòng thí nghiệm sau tiến sĩ đến môi trường làm việc phù hợp.
![]() |
Sau khi bảo vệ tiến sĩ, Phạm Văn Phong tiếp tục nghiên cứu sau tiến sĩ cùng GS. John Hartwig, là nhà hoá học hàng đầu thế giới trong lĩnh vực xúc tác kim loại chuyển tiếp, tại Đại học Illinois Urbana-Champaign và Đại học California, Berkeley trong giai đoạn 2010–2012. Nhìn lại chặng đường ở Hoa Kỳ, điều anh coi trọng không chỉ là việc được tiếp cận những phương pháp nghiên cứu tiên tiến. Quan trọng hơn là kinh nghiệm xây dựng một nhóm khoa học biết đặt yêu cầu cao, tôn trọng cá tính học thuật và kiên nhẫn giúp từng thành viên trưởng thành.
![]() |
Tháng 8/2012, TS. Phạm Văn Phong trở về Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, tiếp tục công việc giảng dạy và nghiên cứu. Quyết định này từng khiến một số đồng nghiệp quốc tế bất ngờ. Riêng GS. MacMillan ủng hộ lựa chọn của học trò, bởi ông cho rằng mỗi người cần tìm con đường phát triển phù hợp với mục tiêu của mình.
Trở lại Việt Nam, TS. Phạm Văn Phong mong muốn phát triển các hướng nghiên cứu về hóa học hữu cơ và xúc tác. Tuy nhiên, điều kiện trang thiết bị, kinh phí và hạ tầng phòng thí nghiệm khi ấy chưa thể đáp ứng tất cả những yêu cầu của các hướng nghiên cứu chuyên sâu. Khoảng cách giữa kinh nghiệm tích lũy ở nước ngoài và điều kiện triển khai trong nước buộc anh phải cân nhắc cách phân bổ nguồn lực cũng như lựa chọn ưu tiên.
Bên cạnh nghiên cứu, anh dành nhiều công sức cho đào tạo và hỗ trợ học sinh, sinh viên có năng lực. Với anh, phát hiện một ý tưởng khoa học có giá trị và giúp một người trẻ trưởng thành về tư duy nghiên cứu không phải hai nhiệm vụ tách rời. Đây cũng là cách vận dụng những điều anh từng nhận được từ người thầy ở Hoa Kỳ vào môi trường giáo dục Việt Nam.
![]() |
Năm 2014, khi Việt Nam đăng cai Olympic Hóa học quốc tế lần thứ 46, TS. Phạm Văn Phong tham gia với vai trò thư ký Ban chuyên môn phần Hóa hữu cơ. Từ năm 2018, anh nhiều lần được Bộ Giáo dục và Đào tạo giao nhiệm vụ tham gia huấn luyện và dẫn đoàn thí sinh Việt Nam dự Olympic Hóa học quốc tế. Trong quá trình ấy, công việc của người hướng dẫn không chỉ là củng cố kiến thức chuyên sâu mà còn giúp học sinh hình thành tư duy giải quyết vấn đề, khả năng làm việc độc lập và sự tự tin trong môi trường thi đấu quốc tế. Tính từ năm 2018 đến nay, TS Phong đã góp phần đào tạo 28 thí sinh đạt Huy chương vàng, 7 thí sinh đạt huy chương bạc, và 1 thí sinh đạt huy chương đồng cho đoàn IChO Việt Nam.
![]() |
Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, anh còn hướng dẫn sinh viên tìm hướng nghiên cứu, chuẩn bị hồ sơ học bổng và kết nối với các nhóm khoa học nước ngoài. Theo chia sẻ của TS. Phạm Văn Phong, nhiều học trò đã tiếp tục học tập hoặc nghiên cứu tại những cơ sở như Cambridge, MIT, Caltech, Chicago, Illinois Urbana-Champaign, các trường đại học ở Tokyo và nhiều cơ sở đào tạo tại châu Âu, Bắc Mỹ, châu Á. Điều anh hướng tới không phải đưa tất cả học trò vào cùng một lựa chọn, mà giúp mỗi em tìm môi trường phù hợp với năng lực và nguyện vọng.
![]() |
| Đoàn học sinh Olympic Hóa học quốc tế chụp ảnh lưu niệm cùng GS. GS. MacMillan và GS. Nguyễn Thành Vinh tại buổi giao lưu với giảng viên, nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, ngày 26/9/2026 |
Trong phòng làm việc của anh có gần 20 chiếc cốc lưu niệm. Đó là quà những học trò đang học tập, nghiên cứu ở các trường đại học gửi về. Mỗi chiếc cốc gắn với một chặng đường khác nhau của người học. Với TS. Phạm Văn Phong, những món quà nhỏ ấy lưu giữ một dạng kết quả khó thể hiện bằng bảng thành tích: sự trưởng thành của những người từng được anh hướng dẫn.
Kinh nghiệm học thuật quốc tế cũng được anh vận dụng khi tham gia thiết kế chương trình Khoa học tích hợp cho một số trường phổ thông song ngữ tại Việt Nam. Cách xây dựng chương trình hướng tới kết nối nội dung khoa học quốc tế với yêu cầu của chương trình trong nước, hạn chế trùng lặp và tạo thuận lợi cho học sinh theo đuổi các lộ trình học tập khác nhau.
Trong chuyến thăm Hà Nội tháng 9/2026, chính TS. Phạm Văn Phong đã đề xuất tổ chức một buổi sinh hoạt theo hình thức trao đổi của nhóm MacMillan. Tại đây, học sinh, sinh viên yêu thích hóa học, trong đó có các thành viên đội tuyển Olympic, được đặt câu hỏi và trò chuyện trực tiếp với nhà khoa học Nobel trong không khí gần gũi. Đó là dịp những kinh nghiệm mà Phạm Văn Phong từng tiếp nhận với tư cách học trò được chia sẻ lại cho một thế hệ trẻ hơn.
![]() |
Lựa chọn dành nhiều thời gian cho đào tạo không có nghĩa TS. Phạm Văn Phong ngừng theo đuổi nghiên cứu. Anh và các cộng sự tiếp tục tìm kiếm những phương pháp tổng hợp hữu cơ phù hợp với điều kiện phòng thí nghiệm trong nước, trong đó có hướng sử dụng xúc tác quang hóa để thực hiện phản ứng oxy hóa.
![]() |
Một kết quả cụ thể là công trình “Organo-photocatalytic C–H bond oxidation: an operationally simple and scalable method to prepare ketones with ambient air”, do nhóm tác giả Ky Nguyen, Van Nguyen, Hieu Tran và Phong Pham công bố trên tạp chí RSC Advances tháng 3/2023. Nghiên cứu đề xuất phương pháp oxy hóa alcohol và các hợp chất ankylbenzen thành ketone bằng xúc tác quang hóa hữu cơ, sử dụng oxy không khí làm tác nhân oxy hóa. Nhóm đã thử nghiệm khả năng mở rộng quy mô của một số phản ứng tới mức 500 mmol trong điều kiện thiết bị tương đối đơn giản. Hướng nghiên cứu nhằm tìm kiếm quy trình đơn giản và an toàn hơn không dùng những chất oxy hóa truyền thống độc hại.
![]() |
TS. Phạm Văn Phong cùng các du học sinh từ nhiều quốc gia tại Đại học Princeton |
TS. Phạm Văn Phong kể rằng khi hai thầy trò gặp lại, GS. MacMillan cho biết phương pháp mà nhóm anh công bố đã thu hút sự quan tâm và được một số công ty dược tại Hoa Kỳ sử dụng. Theo anh, đây là tín hiệu đáng khích lệ đối với một hướng nghiên cứu được phát triển trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế. Câu chuyện cũng cho thấy các kết quả khoa học thực hiện ở Việt Nam có thể tham gia vào trao đổi học thuật quốc tế với ý tưởng đủ tầm và dữ liệu thuyết phục.
Công trình cũng phản ánh một khía cạnh khác trong lựa chọn nghề nghiệp của anh: không tách vai trò người nghiên cứu khỏi vai trò người hướng dẫn. Những bài toán thực nghiệm và câu hỏi khoa học tiếp tục cung cấp chất liệu để đào tạo sinh viên; ngược lại, môi trường đào tạo tạo cơ hội để người trẻ tham gia và phát triển các hướng nghiên cứu mới.
![]() |
Cuộc hội ngộ tháng 9/2026 có những dấu mốc riêng của cả hai người. GS. David MacMillan mang theo huy chương Nobel khi chụp ảnh cùng TS. Phạm Văn Phong trước Khuê Văn Các, một biểu tượng của truyền thống hiếu học Việt Nam. Một người đã nhận giải thưởng khoa học danh giá bậc nhất thế giới; người còn lại trở về quê hương để kết hợp nghiên cứu với đào tạo và bồi dưỡng tài năng.
Trong sổ truyền thống của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, GS. MacMillan để lại lời cảm ơn dành cho những sinh viên Việt Nam từng làm việc trong phòng thí nghiệm của ông. Ông viết: “Tôi muốn gửi lời cảm ơn tới các bạn vì những sinh viên Việt Nam tuyệt vời đã đến phòng thí nghiệm của tôi và đóng góp vào giải Nobel năm 2021 của chúng tôi. Nếu không có các em, giải thưởng này đã không thể trở thành hiện thực…”. Bên dưới chữ ký là hình vẽ một vòng xúc tác nối từ “me” đến “Ph”, một chi tiết mang ý nghĩa riêng với người học trò cũ.
![]() |
Nhận xét về TS. Phạm Văn Phong, GS. MacMillan nói: “Phong là một nhà khoa học tuyệt vời. Khi cậu ấy làm việc trong phòng thí nghiệm của tôi, cậu ấy đã có những đóng góp rất lớn cho rất nhiều dự án khác nhau”. Đồng thời, ông ghi nhận hành trình đào tạo thế hệ trẻ của học trò: “Thật tuyệt vời khi được dõi theo sự nghiệp của Phong, nhìn thấy tất cả những điều khác nhau mà cậu ấy đã làm. Cậu ấy cũng là một người thầy tuyệt vời”.
Những lời ghi nhận ấy kết nối hai chặng đường tưởng như khác nhau. Từ trải nghiệm của một nghiên cứu sinh từng lo lắng khi đề tài không ra kết quả, TS. Phạm Văn Phong trở thành người dành thời gian giúp học trò tìm hướng đi, vượt qua khó khăn và bước vào những môi trường học thuật rộng mở hơn. Điều anh học được từ GS. MacMillan không dừng ở phương pháp nghiên cứu, mà còn hiện diện trong cách ứng xử với người trẻ và tinh thần trao cơ hội.
Gần 20 chiếc cốc lưu niệm trong phòng làm việc là một hình ảnh giản dị của sự tiếp nối ấy. Chúng không thay thế những công trình khoa học hay những thước đo thành tích nghiên cứu, nhưng kể thêm một phần câu chuyện về người thầy: sau mỗi người học trò đi xa là một hành trình học hỏi, lựa chọn và trưởng thành mà anh đã góp phần nâng đỡ.
Bài: Thuần Trung; Biên tập và đồ họa: Hương Giang













