Hội thảo quốc tế về Nhân văn Số đối với các tác phẩm Kinh điển Đông Á

Hội thảo quốc tế về Nhân văn Số đối với các tác phẩm Kinh điển Đông Á – DHEAC từng được tổ chức ba lần tại Seoul (Hàn Quốc) và Hàng Châu (Trung Quốc), với mục đích thúc đẩy sự hội nhập giữa kinh điển các nước Đông Á và nhân văn số, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế giữa các học giả. Hội thảo do Trung tâm Nghiên cứu Nhân văn Số của Đại học Bắc Kinh phối hợp với Thư viện Bắc Kinh, Viện Nghiên cứu Giáo dục Văn hóa & Tri thức Đông Á của Hàn Quốc và các đơn vị có liên quan khác cùng tổ chức. Chủ đề chung của năm nay là: “Di sản Văn hóa trong Kỷ nguyên Trí tuệ Nhân tạo”.

Hội thảo được kỳ vọng tạo ra một nền tảng hợp tác giữa các thư viện, viện nghiên cứu, nhóm thiết kế sáng tạo và các ngành liên quan nhằm phục hồi, thúc đẩy phát triển và khai thác nguồn tài nguyên sách cổ bằng trí tuệ nhân tạo (AI), từ đó mở ra những góc nhìn mới và mở rộng phạm vi nghiên cứu về các tác phẩm kinh điển Đông Á. Hội thảo bao gồm các phiên thảo luận chính, các phiên trình bày báo cáo công trình nghiên cứu về số hoá các tác phẩm, thư tịch cổ. Những báo cáo xuất sắc sẽ được chọn để xuất bản trên các tạp chí uy tín như: Cambridge Forum on AI: Culture and Society (Cambridge University Press), Digital Transformation and Society… Hội thảo thu hút nhiều tham luận của học giả trong nước và quốc tế, như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Mỹ…

GS. Vương Quân, ĐH Bắc Kinh phát biểu tại Hội thảo

Tại lễ khai mạc, GS. Vương Quân từ Khoa Quản lý Thông tin, ĐH Bắc Kinh nhấn mạnh vai trò trọng yếu của cổ tịch trong việc truyền thừa văn hóa. Ông cũng bày tỏ, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo sẽ mở ra hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu cổ tịch, giúp xây dựng không gian nghiên cứu thông minh, thúc đẩy sự phát triển của nhân văn số.

Ông Thường Lâm - đại diện Sở Văn hóa và Du lịch thành phố Bắc Kinh cho biết, cổ tịch không chỉ là mạch máu của văn hóa mà còn là nền tảng của nền văn minh hiện đại Trung Hoa, và kêu gọi toàn xã hội cùng quan tâm tới công cuộc bảo tồn và số hóa cổ tịch.

Với sự hỗ trợ của công nghệ, công cuộc số hóa cổ tịch đang đón nhận nhiều cơ hội phát triển mới. Phó Giám đốc Thư viện Quốc gia Trung Quốc, ông Trương Quân, chia sẻ rằng cổ tịch từng đứng trước nguy cơ bị lãng quên, nhưng với sự quan tâm từ nhà nước, lĩnh vực này đang dần hồi sinh mạnh mẽ.

TS. Vũ Thị Hương, Viện Trần Nhân Tông, ĐHQGHN phát biểu tại Hội thảo

TS. Vũ Thị Hương - Trưởng ban Thư ký chuyên môn Dự án Kinh điển phương Đông, Viện Trần Nhân Tông, ĐHQGHN chia sẻ: “ĐHQGHN nói chung và Viện Trần Nhân Tông nói riêng, mong muốn xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu, thư tịch kinh điển toàn cầu để các nhà khoa học có thể tra cứu, khai thác và sử dụng thuận tiện. Hiện nay, Dự án Kinh điển phương Đông cũng đang khởi động xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu Phật điển Việt Nam, Nho điển Việt Nam, Đạo điển Việt Nam. Đây là các trước tác của người Việt biên soạn trên cơ sở tiếp thu tinh hoa, thành tựu các bộ tạng Nho, Phật, Đạo”.

TS. Hương đánh giá cao những thành tựu và đóng góp trong công tác số hóa, xử lý dữ liệu và ứng dụng AI đối với kinh điển phương Đông của các nước Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc với Dự án Số hóa Sách Triết học Trung Quốc và Hiệp hội Kinh điển Phật giáo Điện tử Trung Hoa đã giúp triển khai Dự án Kinh điển phương Đông một cách nhanh chóng hơn.

TS. Vũ Thị Hương và ThS. Dương Văn Hà trình bày tham luận tại Hội thảo

Cũng tại Phiên thảo luận chuyên đề “Digital East Asia” với sự tham dự của các chuyên gia hàng đầu trong nghiên cứu sách cổ đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước Đông Á, TS. Vũ Thị Hương và ThS. Dương Văn Hà (Viện Trần Nhân Tông) đã trình bày về tham luận về Vai trò và tiềm năng của trí tuệ nhân tạo trong việc hỗ trợ dịch thuật và phổ biến các văn bản kinh điển phương Đông, qua đó khái quát vai trò, tiềm năng và triển vọng của AI trong quá trình số hóa - dịch thuật - khai thác các văn bản kinh điển phương Đông. Đồng thời, bài tham luận cũng đề cập đến những khó khăn, thách thức khi áp dụng AI vào hoạt động thực tiễn của Dự án Kinh điển phương Đông tại Viện Trần Nhân Tông.

Trong quá trình khám phá vai trò và tiềm năng của AI trong việc hỗ trợ biên dịch và phổ biến các kinh điển phương Đông, bao gồm Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo, TS. Hương nhấn mạnh: “Với sự trợ giúp của các công nghệ như nhận dạng ký tự (OCR), xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và dịch máy (NMT), AI có thể số hóa, biên dịch và chú thích các văn bản cổ một cách hiệu quả hơn. Dự án Kinh điển phương Đông đang hướng đến việc xây dựng một cơ sở dữ liệu văn bản chuẩn hóa, tích hợp công nghệ và nghiên cứu học thuật để bảo vệ di sản tri thức truyền thống và thúc đẩy việc tiếp thu và phổ biến học thuật toàn cầu. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI vẫn đòi hỏi sự hiệu đính và rà soát chuyên môn để đảm bảo tính chính xác và chiều sâu của ý nghĩa văn bản trong các bối cảnh triết học và tôn giáo cụ thể.”

“Trí tuệ nhân tạo, với các công nghệ như OCR, NLP và NMT, đang chứng minh vai trò ngày càng quan trọng trong việc bảo tồn, dịch thuật và phổ biến các văn bản Kinh điển phương Đông. Dù vẫn còn nhiều giới hạn, AI đã mở ra một chân trời mới cho lĩnh vực nghiên cứu văn bản cổ, vốn lâu nay vẫn dựa chủ yếu vào sức người.

Để hiện thực hóa tiềm năng đó, con đường tất yếu là kết hợp công nghệ với học thuật, dựa trên các cơ sở dữ liệu chuẩn hóa, hệ thống học máy được giám sát chặt chẽ và sự hợp tác xuyên ngành – xuyên quốc gia. Đây là lúc các tổ chức, viện nghiên cứu, chuyên gia công nghệ và giới học giả cần cùng nhau hành động, để kiến tạo một hệ sinh thái văn bản Kinh điển phương Đông mở, số hóa và có thể truy cập toàn cầu – vì một tương lai học thuật kết nối và nhân văn hơn”, ThS. Hà chia sẻ.