VNU Logo

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên: Bảy thập niên vun đắp một truyền thống học thuật

Từ giảng đường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1956 đến môi trường nghiên cứu hiện đại của ĐHQGHN hôm nay, 70 năm Trường Đại học Khoa học Tự nhiên là hành trình bền bỉ vun đắp tri thức, bồi dưỡng nhân tài và phụng sự đất nước. Qua hồi ức của những người khai mở, tâm huyết của thế hệ kiến tạo và khát vọng của các nhà khoa học đương thời, hiện lên một giá trị xuyên suốt: khoa học chỉ thực sự lớn mạnh khi truyền thống trở thành động lực đổi mới, khi tìm tòi học thuật song hành với trách nhiệm quốc gia.

Tòa nhà Trường ĐH Tổng hợp xưa nay là ĐHQGHN tại 19 Lê Thánh Tông vẫn giữ nguyên vẻ đẹp cổ kính 

Từ giảng đường đầu tiên đến một truyền thống khoa học

Ngày 4/6/1956, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2183/TC thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, cơ sở đào tạo đại học khoa học cơ bản đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 15/10 cùng năm, tại Đại giảng đường Khu Đại học Việt Nam, số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội, lễ khai giảng khóa đầu tiên diễn ra với 430 sinh viên thuộc ba khoa Toán - Lý, Hóa - Vạn và Văn - Sử. Từ đây, nền móng học thuật và đào tạo nhân lực khoa học cho đất nước được đặt xuống.

GS Đàm Trung Đồn – một trong những giảng viên thuộc thế hệ đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội  

Với GS. Đàm Trung Đồn, một trong những giảng viên đầu tiên, ký ức về buổi đầu dựng trường vẫn vẹn nguyên tinh thần khẩn trương, say mê và không ít nhọc nhằn. Người thầy khi ấy vừa đứng lớp, vừa soạn chương trình, tìm kiếm tài liệu, xây dựng phương pháp và từng bước định hình chuẩn mực đào tạo. Giữa thiếu thốn, mỗi bài giảng, mỗi đề cương đều góp phần kiến tạo nền móng khoa học nước nhà. Đằng sau vẻ bình dị của những lớp học đầu tiên là bao nỗ lực lặng thầm để từng môn học có nền nếp, từng sinh viên có thể tiếp cận tri thức một cách hệ thống.

GS. Đàm Trung Đồn kể lại hành trình từng bước nâng tầm chương trình đào tạo: từ những nội dung mới tương đương giai đoạn đầu bậc đại học đến hệ thống học phần đại cương, chuyên đề và luận văn tốt nghiệp ngày càng đầy đủ. Không có sẵn khuôn mẫu, các thầy cô vừa dạy, vừa học, vừa điều chỉnh. Chính từ đó, tư duy đào tạo đại học nghiêm cẩn, khuyến khích tự học và tìm tòi được định hình.

Đằng sau mỗi bước tiến là trí tuệ và sự tận tụy của cả một thế hệ nhà giáo. Họ vừa truyền thụ tri thức, vừa tự bồi dưỡng, đổi mới phương pháp, hình thành các nhóm nghiên cứu và những chuẩn mực học thuật đầu tiên. Bản lĩnh dám bắt đầu từ khó khăn, dám kiến tạo những điều chưa có đã giúp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từng bước xác lập vị thế và để lại một di sản bền vững cho giáo dục đại học Việt Nam.

Chiến tranh thử thách nhưng không thể làm đứt đoạn mạch nguồn ấy. Dù nhiều lần sơ tán, thầy và trò vẫn bền bỉ duy trì học tập, giảng dạy, nghiên cứu. Tri thức cũng vượt khỏi phạm vi sách vở để tham gia giải quyết những đòi hỏi cấp bách của đất nước, từ nghiên cứu phục vụ thông tin liên lạc đến các nhiệm vụ khoa học gắn với kháng chiến. Trong hồi ức GS. Đàm Trung Đồn, chính những năm tháng gian khó đã làm sáng rõ một lẽ sống của người làm khoa học: không thể tách khát vọng khám phá khỏi vận mệnh dân tộc, không thể tách trách nhiệm học thuật khỏi trách nhiệm công dân.

 GS Đàm Trung Đồn thay măt hệ đào tạo cử nhân khoa học tài năng cám ơn và tặng hoa hai giáo sư Hoa kỳ, chủ nhân của hai giải Nobel vật lý đã đến thăm hệ ĐTCNKHTN và trao học bổng cho sinh viên của hệ.

Có những ký ức không nằm trong giáo trình hay biên niên sử, nhưng lại khắc sâu phẩm chất của một thế hệ. GS. Đàm Trung Đồn nhớ về chàng trai từng làm việc trong phòng thí nghiệm của ông, xuất thân khó khăn, rồi nhập ngũ và không trở lại. Sau bao năm, người thầy vẫn hình dung rõ chiếc áo sơ mi trắng, quần xanh và huy hiệu Đoàn trên ngực người đồng nghiệp trẻ. Hồi ức ấy nhắc đến những người đã gác việc học, rời phòng thí nghiệm để bảo vệ Tổ quốc; có người trở về, có người mãi mãi nằm lại. Những ký ức như thế nhắc rằng lịch sử một ngôi trường không chỉ được viết bằng thành tựu, mà còn bằng sự dấn thân và những mất mát không thể nào đong đếm.

Trong thử thách, một truyền thống được tôi luyện: kiên định với tri thức, gắn học thuật với đất nước. Di sản của thế hệ đầu tiên không chỉ là những chương trình, công trình nghiên cứu, mà còn là bản lĩnh khám phá và ý thức phụng sự cộng đồng.

Khi khoa học cơ bản mở đường cho đại học nghiên cứu

Dưới góc nhìn của GS. Nguyễn Văn Mậu, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, đây không đơn thuần là bước chuyển về cơ cấu tổ chức. Nhà trường kế thừa di sản học thuật, đội ngũ và trách nhiệm phát triển khoa học cơ bản trong một hệ thống đại học hướng tới chuẩn mực mới.

GS. Nguyễn Văn Mậu, nguyên là Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN

Theo số liệu GS. Nguyễn Văn Mậu chia sẻ, thời điểm thành lập, Nhà trường có 56 giáo sư và hơn 100 phó giáo sư. Đây là lực lượng nòng cốt để tiếp nối truyền thống, phát triển nghiên cứu và mở rộng đào tạo. Trên nền tảng Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Trường phát triển các ngành Môi trường, Địa lý, Địa chất, Khí tượng thủy văn và Hải dương học. Mỗi hướng đào tạo được mở ra là một bước tiếp nối di sản, đồng thời đáp ứng những đòi hỏi ngày càng đa dạng của thực tiễn phát triển đất nước.

Sức mở đường của khoa học cơ bản còn thể hiện trong những lĩnh vực công nghệ mới. GS. Nguyễn Văn Mậu nhắc lại việc Nhà trường xây dựng hai khoa Công nghệ thông tin và Điện tử - Viễn thông, góp phần tạo tiền đề cho sự ra đời của Trường Đại học Công nghệ sau này. Điều đó cho thấy khoa học cơ bản, khi được nghiên cứu chuyên sâu và kết nối liên ngành, có thể mở đường cho công nghệ mới, lan tỏa giá trị trong toàn ĐHQGHN. Câu chuyện cũng khẳng định giá trị lâu dài của một nền khoa học có chiều sâu: nghiên cứu cơ bản hôm nay có thể trở thành điểm tựa cho những bước tiến công nghệ ngày mai.

Cùng với mở rộng ngành học, Nhà trường chú trọng đào tạo nhân tài thông qua việc xây dựng hệ cử nhân khoa học tài năng. Theo GS. Nguyễn Văn Mậu, đây là một hướng đi có ý nghĩa lâu dài, đem lại môi trường học tập chuyên sâu cho sinh viên có năng lực nổi trội và mở rộng khả năng tiếp cận những cơ sở đào tạo, nghiên cứu tiên tiến trên thế giới. Giá trị sâu xa của mô hình là bồi dưỡng tư duy độc lập, khơi dậy khát vọng khám phá và bản lĩnh theo đuổi những vấn đề khoa học khó.

Từ trải nghiệm quản lý và kiến tạo, GS. Nguyễn Văn Mậu nhìn nhận đóng góp của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên trong một tiến trình rộng lớn hơn: hình thành định hướng phát triển ĐHQGHN từ đại học định hướng nghiên cứu, tiến tới đại học nghiên cứu và hướng tới đại học nghiên cứu tiên tiến. Đóng góp ấy không chỉ nằm ở thành tựu riêng mà còn ở việc phát triển đội ngũ, nền tảng học thuật và định hướng của toàn hệ thống. Sự trưởng thành của Nhà trường vì thế gắn bó với hành trình nâng tầm ĐHQGHN.

Điều đáng suy ngẫm từ những chia sẻ của GS. Nguyễn Văn Mậu là cách hiểu về sự kế thừa. Di sản không thể chỉ được lưu giữ; truyền thống phải trở thành năng lực đổi mới, nền tảng để mở ngành mới, hợp tác liên ngành và giải quyết những bài toán của xã hội. Từ cội nguồn khoa học cơ bản, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã từng bước mở rộng không gian tri thức, góp phần hình thành các ngành học mới và tạo dựng bản sắc đại học nghiên cứu trong ĐHQGHN. Bởi vậy, mở rộng ngành đào tạo không chỉ là đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà còn thể hiện khả năng nhận diện sớm những chuyển động của tri thức và phát triển con người.

 GS. Nguyễn Văn Mậu cùng các thầy nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên tại lễ kỷ niệm 70 năm thành lập

Nhưng chặng đường phía trước không chỉ là tiếp tục những thành công đã có. GS. Nguyễn Văn Mậu nhắc tới biển, hải dương học, vũ trụ và thiên văn học như những chân trời nghiên cứu đòi hỏi đầu tư dài hạn về hạ tầng, thiết bị và con người. Để phát triển nhanh, mạnh và bền vững sau 70 năm, Nhà trường cần những ưu tiên nghiên cứu có chiều sâu, nguồn lực tương xứng và bản lĩnh chinh phục những miền tri thức mới.

Giữ mạch nguồn tri thức, chinh phục những miền khoa học mới

Nếu thế hệ đầu tiên gây dựng nền móng và thế hệ kế tiếp mở rộng không gian học thuật, thì các nhà khoa học hôm nay đứng trước nhiệm vụ đưa nền tảng ấy đến những biên giới mới của tri thức. PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung, giảng viên Khoa Sinh học, nhìn nhận khoa học cơ bản giữ vai trò không thể thay thế trong hình thành tư duy nghiên cứu, nhận diện quy luật của sự sống và khám phá những hiện tượng mà công nghệ hiện tại chưa thể giải thích đầy đủ. Khi công nghệ đổi thay, năng lực đặt câu hỏi và hiểu bản chất vấn đề càng có ý nghĩa.

 Sản phẩm của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên lại triển lãm nhân kỷ niệm 120 năm Truyền thống ĐHQGHN

Từ công nghệ gen, công nghệ tế bào đến sinh học tổng hợp, tin sinh học, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, những bước tiến của Sinh học và Công nghệ sinh học đang làm thay đổi cách thức con người tiếp cận thế giới sống. Theo bà, công nghệ mở rộng năng lực nghiên cứu nhưng không thể thay thế hiểu biết về cơ chế vận hành của hệ thống sống. Đột phá đòi hỏi không chỉ công cụ hiện đại mà cả khả năng lựa chọn vấn đề có ý nghĩa và đi tới các nguyên lý nền tảng.

Bởi thế, nghiên cứu sinh học hiện đại ngày càng gắn bó với Hóa học, Toán học, Vật lý và nhiều ngành khoa học khác. Những bài toán phức tạp đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều và sự hợp tác giữa các nhóm nghiên cứu. Với PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung, sức mạnh của khoa học cơ bản không dừng ở sản sinh tri thức mới. Đó còn là nền tảng hình thành những nhà khoa học có tư duy độc lập, biết làm chủ công nghệ và tạo dấu ấn nghiên cứu riêng.

PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung tại triển lãm sản phẩm KHCN của nhà trường

Môi trường của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên tạo điều kiện cho khát vọng ấy được nuôi dưỡng. Hơn 25 năm gắn bó với Trường, PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung cảm nhận rõ sức mạnh của truyền thống nghiên cứu lâu đời, đội ngũ chuyên gia chuyên sâu và sự hiện diện của nhiều lĩnh vực khoa học trong cùng một không gian học thuật. Sự gặp gỡ giữa sinh học, toán học, hóa học và vật lý tạo điều kiện để các nhóm cùng giải quyết vấn đề và mở ra hướng nghiên cứu mới.

Tuy nhiên, hạ tầng và chuyên môn chưa đủ tạo nên một hệ sinh thái nghiên cứu có sức sống. Theo PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung, điều quyết định còn nằm ở mối quan hệ giữa các thế hệ: những người đi trước sẵn lòng trao truyền kinh nghiệm, còn người trẻ có không gian thử nghiệm, tranh luận và bảo vệ ý tưởng mới. Người thầy vì vậy phải khơi mở câu hỏi, truyền cảm hứng và bồi dưỡng bản lĩnh, để người trẻ dám lựa chọn con đường nghiên cứu riêng. Sự trao truyền ấy chỉ thực sự hiệu quả khi kinh nghiệm không làm thui chột sáng tạo và sự khác biệt được đón nhận bằng tinh thần đối thoại khoa học.

Từ trải nghiệm tại Trường và những cơ hội hợp tác ở các cơ sở nghiên cứu khác, bà đặc biệt trân trọng nét văn hóa học thuật “cạnh tranh nhưng không đối đầu”. Cạnh tranh tạo động lực vượt lên; hợp tác giúp tri thức được chia sẻ, kiểm chứng và phát triển. Các nhóm nghiên cứu khẳng định năng lực mà vẫn hỗ trợ lẫn nhau. Trong không gian ấy, kinh nghiệm của người đi trước không trở thành giới hạn của người trẻ; trái lại, đó là điểm tựa để một thế hệ mới dám sáng tạo, thử nghiệm và tìm kiếm những dấu ấn khoa học của riêng mình.

Nhìn qua câu chuyện của ba thế hệ, có thể nhận ra một mạch nguồn bền bỉ đang chuyển động trong lịch sử Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Ở GS. Đàm Trung Đồn là tinh thần khởi nghiệp học thuật giữa gian khó, sự nghiêm cẩn của người thầy và ý thức gắn khoa học với số phận đất nước. Ở GS. Nguyễn Văn Mậu là tư duy kế thừa để phát triển, lấy khoa học cơ bản làm nền cho những ngành mới và góp sức kiến tạo đại học nghiên cứu. Ở PGS.TS Hoàng Thị Mỹ Nhung là niềm tin vào năng lực khám phá độc lập, vào sức mạnh của liên ngành và một văn hóa học thuật rộng mở. Ba thế hệ gặp nhau ở một điểm: trao truyền tri thức và không ngừng vượt lên chính mình.

Thứ trưởng BộGD&ĐT Lê Quân trực tiếp trao tặng Cờ thi đua của Chính phủ cho Trường ĐH Khoa học Tự nhiên 

Ngày 16/11/2026, tại Tòa nhà 19 Lê Thánh Tông, Lễ kỷ niệm 70 năm truyền thống Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội – Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN và đón nhận Cờ thi đua của Chính phủ diễn ra trong niềm tự hào của các thế hệ thầy và trò. Đây là dịp tri ân trí tuệ, cống hiến và sự hy sinh của các thế hệ, đồng thời khẳng định trách nhiệm nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và đóng góp thiết thực cho đất nước. Niềm tự hào của ngày hội vì thế còn mang ý nghĩa của một lời nhắc: thành tựu chỉ bền lâu khi trở thành trách nhiệm tiếp tục sáng tạo.

Bảy thập niên, diện mạo giảng đường đổi khác, công nghệ nghiên cứu không ngừng tiến lên, những thế hệ người học tiếp tục nối nhau trưởng thành. Nhưng điều giữ cho ngôi trường một bản sắc nhất quán vẫn là khát vọng đi đến tận cùng câu hỏi khoa học và đem tri thức phục vụ con người, đất nước. Từ những người thầy khai mở năm 1956, những nhà khoa học đi qua chiến tranh đến các nhóm nghiên cứu liên ngành trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, dòng chảy ấy chưa bao giờ ngừng lại. Truyền thống 70 năm trở thành động lực để Trường Đại học Khoa học Tự nhiên tiếp tục làm chủ tri thức, bồi dưỡng tài năng và kiến tạo tương lai.

Thùy Dương - Bản tin ĐHQGHN