 |
Tại tọa đàm, các chuyên gia pháp luật, công nghệ và y tế tập trung thảo luận ba nhóm vấn đề: hoàn thiện nền tảng tiêu chuẩn và định hướng quản trị trí tuệ nhân tạo (AI); bảo đảm liêm chính y khoa và quyền của người bệnh; xây dựng hệ sinh thái công nghệ y tế an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Trịnh Tiến Việt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, ĐHQGHN nhấn mạnh, AI đang mở ra những cơ hội lớn trong lĩnh vực y tế, từ hỗ trợ chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu phát triển thuốc đến quản lý bệnh viện và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, khác với nhiều lĩnh vực khác, ứng dụng AI trong y tế có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng, quyền riêng tư và các quyền cơ bản của con người.
Theo PGS.TS Trịnh Tiến Việt, một sai sót của thuật toán, một quyết định thiếu minh bạch hoặc sự thiếu rõ ràng trong phân định trách nhiệm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với người bệnh. Vì vậy, phát triển và ứng dụng AI trong y tế không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về đạo đức, pháp luật và quản trị.
Trong bối cảnh Việt Nam từng bước hoàn thiện thể chế quản trị AI, Phó Hiệu trưởng Trịnh Tiến Việt cho rằng vấn đề quan trọng là chuyển hóa các nguyên tắc của Khung đạo đức AI quốc gia thành những yêu cầu cụ thể, khả thi trong nghiên cứu, phát triển, cung cấp và sử dụng AI trong thực hành lâm sàng. Trong đó, an toàn người bệnh, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự kiểm soát của con người phải được đặt ở vị trí trung tâm.
 |
| Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật, ĐHQGHN PGS.TS Trịnh Tiến Việt phát biểu khai mạc tại Tọa đàm |
Nền tảng tiêu chuẩn và định hướng quản trị trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực y tế
Trình bày tham luận về hệ thống hóa các nguyên tắc đạo đức và phân bổ trách nhiệm pháp lý đối với AI trong y tế, PGS.TS. NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN, Chủ nhiệm Dự án nhấn mạnh yêu cầu xây dựng mô hình quản trị đa tầng, kết nối từ hoạch định chính sách quốc gia, quản trị ngành y tế đến thực hành chuyên môn tại các cơ sở khám, chữa bệnh.
Theo đó, hệ thống quản trị AI trong y tế cần được thiết lập trên ba cấp độ. Cấp độ thứ nhất là các nguyên tắc tối cao, bao gồm quy định pháp luật, tiêu chuẩn quốc tế và khung đạo đức quốc gia. Cấp độ thứ hai là các quy tắc ngành, cụ thể hóa những nguyên tắc chung thành hướng dẫn thực thi, tiêu chí đánh giá an toàn và minh bạch. Cấp độ thứ ba là hạ tầng đạo đức tại các cơ sở y tế (Hội đồng Đạo đức Y sinh tại cơ sở), nơi các chuẩn mực được áp dụng để giải quyết những tình huống thực tiễn trong hoạt động chuyên môn.
Đáng chú ý, việc xây dựng chuẩn mực đạo đức AI không chỉ dựa trên những yêu cầu kỹ thuật mà còn phải tính đến đạo đức cộng đồng và đạo đức nghề nghiệp. Các nguyên tắc cần hướng tới giảm thiểu rủi ro, bảo đảm công bằng, minh bạch, đồng thời tạo nền tảng cho đối thoại giữa các chuyên gia, cơ quan quản lý và người dân nhằm tìm kiếm sự đồng thuận trong ứng dụng công nghệ.
 |
| PGS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh, Trường ĐH Luật, ĐHQGHN |
PGS.TS. NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh cũng nhấn mạnh AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không được tự quyết định hoàn toàn những vấn đề liên quan đến sức khỏe và tính mạng người bệnh. Các kết quả, khuyến nghị của hệ thống cần được kiểm tra, xác minh và phê duyệt bởi người có thẩm quyền chuyên môn.
Một vấn đề quan trọng khác là phân bổ trách nhiệm pháp lý giữa các chủ thể trong hệ sinh thái AI y tế. Sự tham gia của nhà phát triển , nhà cung cấp công nghệ, cơ sở y tế và bác sĩ điều trị đòi hỏi cơ chế phân định trách nhiệm rõ ràng, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc mặc nhiên quy toàn bộ hậu quả cho người trực tiếp sử dụng công nghệ.
Tiếp cận từ góc độ kỹ thuật, PGS.TS Lê Thanh Hà, Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN tập trung phân tích đạo đức trong thiết kế thuật toán y khoa, đặc biệt là bài toán “hộp đen” và nguy cơ suy giảm chất lượng dữ liệu, mô hình AI.
Theo chuyên gia, dữ liệu là yếu tố cốt lõi quyết định chất lượng và độ tin cậy của hệ thống AI. Trong quá trình phát triển và vận hành, những thay đổi về dữ liệu đầu vào, thiết bị, quy trình thu thập hoặc đặc điểm người bệnh có thể làm suy giảm hiệu năng mô hình, dẫn đến những khuyến nghị thiếu chính xác.
Đặc biệt, với các mô hình học sâu, việc giải thích cách hệ thống chuyển đổi dữ liệu đầu vào như hình ảnh X-quang, CT thành kết quả dự đoán và khuyến nghị kỹ thuật không phải lúc nào cũng thực hiện được đầy đủ. Hiện tượng “hộp đen” vì vậy đặt ra yêu cầu cao về khả năng giải thích, kiểm định độc lập và trách nhiệm giải trình.
PGS.TS Lê Thanh Hà nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát toàn bộ vòng đời của hệ thống AI, từ thu thập dữ liệu, huấn luyện, kiểm thử đến triển khai và giám sát sau ứng dụng. Một mô hình có độ chính xác tổng thể cao vẫn có thể bỏ sót các trường hợp bệnh hiếm gặp hoặc đưa ra kết quả sai lệch đối với những nhóm bệnh nhân đặc thù. Do đó, việc đánh giá AI cần dựa trên dữ liệu thực tế, kiểm định theo từng nhóm bệnh nhân và duy trì cơ chế giám sát thường xuyên.
 |
| PGS.TS Lê Thanh Hà, Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN |
Bảo đảm liêm chính y khoa và bảo vệ quyền bệnh nhân trong thực hành lâm sàng
Tại phiên thảo luận thứ hai, các chuyên gia tập trung vào hai vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền của người bệnh: bảo vệ dữ liệu y tế nhạy cảm và thực thi nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình khi AI được ứng dụng trong y tế.
TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN phân tích nguyên tắc “đồng ý sau khi được thông báo” (Informed Consent), nhấn mạnh rằng sự đồng ý có hiểu biết không đơn thuần là việc người bệnh ký xác nhận vào văn bản, mà phải dựa trên khả năng tiếp cận và hiểu đầy đủ những thông tin cần thiết về mục đích, phạm vi, lợi ích và rủi ro của việc sử dụng dữ liệu.
Trong hệ sinh thái AI y tế, dữ liệu người bệnh có thể được sử dụng qua nhiều giai đoạn, từ chẩn đoán, điều trị đến huấn luyện, kiểm thử và cải tiến thuật toán. Quá trình này làm gia tăng số lượng chủ thể có khả năng tiếp cận dữ liệu, đồng thời phát sinh những thách thức mới về bảo mật, quyền riêng tư và kiểm soát mục đích sử dụng.
Đặc biệt, nguy cơ tái định danh, tái nhận diện dữ liệu y tế nhạy cảm vẫn có thể xảy ra ngay cả khi những thông tin nhận dạng trực tiếp đã được loại bỏ. Vì vậy, việc bảo vệ dữ liệu không chỉ dừng ở yêu cầu ẩn danh mà còn phải gắn với kiểm soát truy cập, giới hạn mục đích xử lý và cơ chế giám sát việc chia sẻ dữ liệu.
 |
| TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Trường ĐH Luật, ĐHQGHN |
Theo TS. Nguyễn Thị Phương Châm, việc người bệnh đồng ý điều trị không đồng nghĩa với việc mặc nhiên đồng ý cho phép sử dụng dữ liệu của mình để huấn luyện hoặc cải tiến AI. Những hoạt động xử lý dữ liệu cho mục đích mới cần có căn cứ pháp lý phù hợp và bảo đảm quyền được thông tin, quyền tự quyết của người bệnh.
Ở góc độ trách nhiệm giải trình, PGS.TS Nguyễn Bích Thảo, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN đồng chủ nhiệm Dự án cho rằng yêu cầu minh bạch không chỉ là công khai việc sử dụng AI, mà còn phải cung cấp thông tin ở mức hợp lý về mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, cách thức hoạt động, hiệu quả, độ tin cậy và giới hạn của hệ thống, làm rõ khi xảy ra sự cố, ai có trách nhiệm cung cấp thông tin, giải thích quyết định, xác định nguyên nhân và thực hiện các biện pháp khắc phục.
Từ việc phân tích một số hướng dẫn quốc tế về minh bạch đối với thiết bị y tế sử dụng học máy, chuyên gia đề xuất xây dựng cơ chế cung cấp thông tin phù hợp với từng đối tượng. Người bệnh cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu; bác sĩ cần có đầy đủ thông tin kỹ thuật và bằng chứng chuyên môn để đánh giá kết quả; cơ quan quản lý cần có hồ sơ phục vụ kiểm tra, giám sát.
Bên cạnh đó, PGS.TS Bích Thảo cũng bày tỏ quan điểm cần phân biệt rõ trách nhiệm giải trình với trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Việc xác định chủ thể có nghĩa vụ giải thích và cung cấp chứng cứ không đồng nghĩa với việc mặc nhiên quy toàn bộ trách nhiệm pháp lý cho bác sĩ khi xảy ra sự cố liên quan đến AI.
Các đại biểu đa phần đều thống nhất về yêu cầu bảo đảm quyền kiểm soát thực chất của con người trong thực hành lâm sàng. Bác sĩ phải có khả năng kiểm tra, phản biện và không sử dụng khuyến nghị của AI khi phát hiện những dấu hiệu không phù hợp với tình trạng người bệnh.
 |
| TS. Khương Anh Tuấn (sơ mi xám), Phó Viện trưởng Viện Chiến lược y tế, Bộ Y tế |
Hướng đến xây dựng hệ sinh thái y tế có trách nhiệm
Tại phiên thảo luận bàn tròn, các chuyên gia tập trung trao đổi những điều kiện cần thiết để chuyển hóa các nguyên tắc đạo đức và yêu cầu pháp lý thành cơ chế quản trị có thể triển khai trong thực tiễn.
TS. Khương Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược y tế, Bộ Y tế đề cập đến yêu cầu phân loại AI theo mục đích sử dụng và mức độ can thiệp vào hoạt động y tế. Theo đó, cần phân biệt các hệ thống AI phục vụ quản lý, điều hành bệnh viện với những hệ thống trực tiếp hỗ trợ chẩn đoán, điều trị và ra quyết định lâm sàng.
Trong thực tế, AI có thể được tích hợp dưới dạng các mô-đun trong hệ thống quản lý bệnh viện, phục vụ xử lý thông tin, điều hành và tối ưu hóa quy trình. Tuy nhiên, khi AI tham gia trực tiếp vào hoạt động chuyên môn, yêu cầu về kiểm định, đánh giá an toàn và phân định trách nhiệm pháp lý cần được đặt ra ở mức độ cao hơn.
Từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Khương Anh Tuấn nêu vấn đề quản lý phần mềm ứng dụng AI như thiết bị y tế trong những trường hợp phù hợp với chức năng và mục đích sử dụng, qua đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu, hoàn thiện quy định pháp luật về quản lý thiết bị y tế và cơ chế kiểm soát công nghệ.
Trong khi đó, PGS.TS Nguyễn Viết Nhung, Trường ĐH Y Dược, ĐHQGHN, nguyên Giám đốc Bệnh viện Lao phổi Trung ương đề cập đến các quy định của Luật Khám bệnh, chữa bệnh, đồng thời nhấn mạnh vai trò hỗ trợ của AI trong hoạt động chuyên môn. Theo đó, việc ứng dụng công nghệ không làm thay đổi nguyên tắc người hành nghề khám, chữa bệnh phải thực hiện trách nhiệm chuyên môn đối với quyết định của mình. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, cung cấp thông tin và đề xuất phương án, nhưng không thay thế sự đánh giá của bác sĩ trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.
Từ góc độ pháp lý, PGS.TS. NGƯT Nguyễn Thị Quế Anh tiếp tục đặt ra những vấn đề quản trị đối với việc ứng dụng công nghệ mới, trong đó có robot phẫu thuật, đặc biệt tại các cơ sở y tế công lập. Những vấn đề này không chỉ liên quan đến hiệu quả công nghệ mà còn bao gồm điều kiện triển khai, cơ chế quản lý, trách nhiệm của các chủ thể và sự phù hợp của quy định pháp luật với thực tiễn.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển hạ tầng đạo đức tại cơ sở y tế, trong đó Hội đồng Đạo đức y sinh cần được tăng cường năng lực và mở rộng thành phần chuyên môn, có sự tham gia của các chuyên gia pháp luật, công nghệ, khoa học dữ liệu và y học, … Cùng với đó, cần thiết lập quy trình đánh giá rủi ro trước khi triển khai AI, kiểm định và giám sát thuật toán trong quá trình vận hành, bảo đảm khả năng truy xuất dữ liệu, xác định rõ trách nhiệm của các bên và xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý sự cố, khiếu nại của người bệnh.
Một yêu cầu quan trọng được đặt ra là xây dựng cơ chế đối thoại thường xuyên giữa cơ quan hoạch định chính sách, nhà phát triển công nghệ, cơ sở y tế, đội ngũ bác sĩ và cộng đồng. Đây là cơ sở để nhận diện các rủi ro, điều chỉnh chuẩn mực đạo đức và từng bước hình thành sự đồng thuận xã hội đối với ứng dụng AI trong chăm sóc sức khỏe.
Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy việc xây dựng hệ sinh thái AI y tế có trách nhiệm đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, trong đó đổi mới sáng tạo phải song hành với hoàn thiện thể chế, phát triển năng lực quản trị và bảo vệ quyền con người.
 |
| TS. Hồ Đức Thắng (áo sơ mi trắng), Đại biểu Quốc hội chuyên trách, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội Quốc hội |
TS. Hồ Đức Thắng, Đại biểu Quốc hội chuyên trách, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội Quốc hội chia sẻ, AI y tế phải gắn với mục tiêu khám, chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe cho người Việt. Trong ngành y, AI khó có thể thay thế được toàn bộ quy trình. Dữ liệu của ngành y là vô cùng quan trọng, gắn với mục tiêu chăm sóc sức khỏe. Dữ liệu quản lý của ngành Y không khác các ngành khác nhưng dữ liệu chuyên môn thì có tính đặc thù. Việc gán nhãn, chú thích để dạy cho AI y tế cần mất rất nhiều công sức. Cần xây dựng định mức kinh tế - kĩ thuật cho việc gán nhãn chú thích cho dữ liệu y tế. Đây là mục tiêu lâu dài để Nhà nước quản lý chung về dữ liệu sức khỏe của người Việt. Muốn phát triển AI trong ngành y thì dư liệu là quan trọng nhất - đây là tài sản của ngành, của quốc gia.
AI có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng và hiệu quả chăm sóc sức khỏe, nhưng không thể thay thế trách nhiệm chuyên môn, khả năng phán đoán và sự thấu cảm của người thầy thuốc. Việc ứng dụng AI trong y tế phải lấy con người làm trung tâm, trong đó an toàn và quyền lợi của người bệnh là yêu cầu xuyên suốt.
Tọa đàm là một hoạt động khoa học tiếp tục phát huy vai trò của Trường ĐH Luật, ĐHQGHN trong nghiên cứu, kết nối chuyên gia và thúc đẩy đối thoại chính sách về trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, góp phần đưa các chuẩn mực đạo đức AI vào thực tiễn quản trị và hoạt động y tế tại Việt Nam.
 | ||
|
