Diễn đàn Luật học Mùa Thu: Từ thành tựu nửa thế kỷ đến yêu cầu kiến tạo thể chế phát triển

Diễn đàn quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và những người hoạt động thực tiễn pháp luật, cùng nhìn lại những đóng góp của luật học đối với sự phát triển đất nước. Các tham luận đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực dự báo, nghiên cứu liên ngành, đổi mới đào tạo và chuyển hóa tri thức pháp lý thành giải pháp thể chế trước những biến đổi của công nghệ và hội nhập quốc tế.

Các nội dung tại diễn đàn bao quát các khoa học pháp lý cơ bản, luật hiến pháp và luật hành chính, luật tư, luật hình sự và tố tụng hình sự, luật quốc tế; kết nối việc tổng kết thành tựu với nhận diện những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra.

Tiếp nối truyền thống, nâng cao trách nhiệm của khoa học pháp lý

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, ĐHQGHN nhấn mạnh ý nghĩa của diễn đàn trong năm Nhà trường kỷ niệm 50 năm truyền thống với chủ đề “Vun bồi truyền thống, lan tỏa tinh hoa”. Nhìn lại nửa thế kỷ phát triển luật học là dịp ghi nhận những chuyển biến trong tư duy pháp lý, những đóng góp đối với xây dựng đất nước, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế; từ đó xác định yêu cầu và định hướng phát triển tiếp theo.

Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Nguyễn Tiến Vinh phát biểu khai mạc Diễn đàn

Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Vinh, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, giao dịch xuyên biên giới và các mô hình kinh doanh mới đang đặt luật học trước nhiều vấn đề chưa từng có tiền lệ. Khoa học pháp lý cần nâng cao khả năng dự báo, phát hiện sớm các quan hệ mới và đề xuất giải pháp phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Đối với Nhà trường, diễn đàn gắn với mục tiêu trở thành đại học định hướng nghiên cứu xuất sắc, đạt đẳng cấp quốc tế trong lĩnh vực pháp luật; xây dựng môi trường coi trọng tự do học thuật, liêm chính khoa học và chuyển hóa tri thức thành đóng góp cụ thể cho đất nước.

Nhìn lại nền tảng và những chuyển biến của luật học Việt Nam

Phiên toàn thể với chủ đề “Nửa thế kỷ Luật học Việt Nam: Thành tựu, những vấn đề đặt ra và tầm nhìn kỷ nguyên mới” tập trung phân tích những thành tựu và yêu cầu phát triển của khoa học pháp lý trong mối liên hệ với tiến trình đổi mới đất nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền, hoàn thiện thể chế và hội nhập quốc tế.

GS.TS Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học khái quát quá trình phát triển của luật học Việt Nam từ xây dựng nền móng, đổi mới tư duy đến nghiên cứu chuyên sâu và liên ngành

GS.TS Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học khái quát quá trình phát triển của luật học Việt Nam từ xây dựng nền móng, đổi mới tư duy đến nghiên cứu chuyên sâu và liên ngành, ngày càng chú trọng quyền con người, kiểm soát quyền lực và các vấn đề pháp lý của xã hội số. Theo ông, luật học cần mở rộng từ giải thích, hệ thống hóa pháp luật sang nghiên cứu thể chế, đánh giá chính sách và dự báo vấn đề mới; kết hợp đa dạng phương pháp nghiên cứu để chủ động đóng góp vào xây dựng và vận hành Nhà nước pháp quyền.

GS.TS Hoàng Thị Kim Quế, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN nhấn mạnh việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng, gắn với đổi mới tư duy, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa luật học thế giới

GS.TS Hoàng Thị Kim Quế, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN nhấn mạnh việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng, gắn với đổi mới tư duy, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa luật học thế giới. Theo bà, đổi mới xây dựng pháp luật cần gắn với hiệu quả thi hành, bảo đảm cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và tính ổn định, giữa yêu cầu quản lý và bảo vệ quyền con người; đồng thời khắc phục tư duy không quản được thì cấm, tạo hành lang pháp lý công bằng, khả thi và thuận lợi cho phát triển.

GS.TS Lê Minh Tâm, Trường Đại học Luật Hà Nội đánh giá khoa học pháp lý cơ bản đã góp phần phát triển các cách tiếp cận về quyền con người, giá trị và văn hóa pháp luật, song nghiên cứu thực chứng, liên ngành còn hạn chế. Ông đề xuất xây dựng nền khoa học pháp lý hiện đại, tự chủ về tri thức và có năng lực dự báo; ưu tiên chương trình nghiên cứu quốc gia đến năm 2045, phát triển các trung tâm, nhóm nghiên cứu mạnh, đổi mới đào tạo và hợp tác quốc tế. Đặc biệt, dữ liệu cần được coi là hạ tầng khoa học phục vụ nghiên cứu, đánh giá chính sách và thiết kế, vận hành thể chế.

Phát triển năng lực dự báo và kiến tạo thể chế

GS.TSKH Đào Trí Úc nhấn mạnh yêu cầu mở rộng nghiên cứu luật học từ giải thích, hoàn thiện pháp luật sang nghiên cứu thực tiễn và kiến tạo thể chế trước những biến đổi của kinh tế số, xã hội số. Theo ông, cần kết hợp phương pháp truyền thống với nghiên cứu thực chứng, liên ngành và phân tích dữ liệu, nâng cao năng lực đánh giá tác động, dự báo và cung cấp căn cứ hoạch định chính sách. Những vấn đề về trí tuệ nhân tạo, quyền lực dữ liệu, nhà nước số và tư pháp số cần được nhận diện sớm để thiết kế cơ chế vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát hiệu quả rủi ro.

GS.TSKH Đào Trí Úc nhấn mạnh yêu cầu mở rộng nghiên cứu luật học từ giải thích, hoàn thiện pháp luật sang nghiên cứu thực tiễn và kiến tạo thể chế trước những biến đổi của kinh tế số, xã hội số

GS.TS. Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội đề xuất nâng cao năng lực dự báo, thiết kế thể chế dựa trên dữ liệu và bằng chứng thực tiễn. Đối với Trường Đại học Luật, ĐHQGHN, ông gợi mở phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành về pháp luật, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và kinh tế số; tăng cường kết nối với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế đặt hàng nghiên cứu, đánh giá chính sách độc lập và đầu tư cho nhà khoa học trẻ, thúc đẩy chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giải pháp thể chế cụ thể.

GS.TS. Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đề xuất phát triển “năng lực luật học quốc gia”, gắn việc tạo lập, kiểm chứng và chuyển hóa tri thức pháp lý với yêu cầu phát triển đất nước. Theo ông, khoa học pháp lý cần nâng cao khả năng phát hiện vấn đề, dự báo và phản biện độc lập, cung cấp căn cứ đáng tin cậy cho quyết định chính sách. Định hướng dài hạn cần chú trọng tự chủ học thuật, đổi mới phương pháp nghiên cứu, phát triển hạ tầng dữ liệu, năng lực thực chứng và hội nhập, qua đó tăng cường vai trò kiến tạo thể chế của luật học.

Đổi mới đào tạo và tư duy pháp lý trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

PGS.TS Nguyễn Thị Quế Anh, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN đề xuất tích hợp kiến thức về dữ liệu, quản trị rủi ro và đạo đức công nghệ vào đào tạo luật, gắn học tập với thực hành công nghệ pháp lý và nghiên cứu chính sách. Bà gợi mở sử dụng trí tuệ nhân tạo để sinh viên kiểm tra, phản biện, phát hiện sai sót pháp lý và vấn đề đạo đức; đồng thời chú trọng đánh giá quá trình tư duy độc lập của người học. Việc ứng dụng công nghệ cần có trách nhiệm, lấy công lý, đạo đức nghề nghiệp, sự thấu cảm và phẩm giá con người làm nền tảng.

PGS.TS. Ngô Huy Cương, Trường Đại học Luật, ĐHQGHN nhấn mạnh vai trò của luật so sánh như một phương thức tư duy pháp lý trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Theo ông, việc nghiên cứu pháp luật nước ngoài cần vượt khỏi thu thập thông tin quy định, đi sâu phân tích, đánh giá sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao chất lượng xây dựng, giải thích và áp dụng pháp luật, đồng thời thúc đẩy hài hòa hóa pháp luật và tìm kiếm giải pháp chung cho những vấn đề toàn cầu do trí tuệ nhân tạo đặt ra.

Kết nối nghiên cứu chuyên sâu với yêu cầu thực tiễn

Tiếp nối phiên toàn thể, năm phiên chuyên đề diễn ra đồng thời trong buổi chiều, đi sâu thảo luận các vấn đề của từng lĩnh vực luật học.

Các nội dung tập trung vào sự phát triển của khoa học pháp lý cơ bản; thành tựu và tầm nhìn của khoa học luật hiến pháp, luật hành chính; xu hướng phát triển luật tư; những vấn đề của luật hình sự và tố tụng hình sự; sự chuyển dịch từ hội nhập đến chủ động tham gia kiến tạo trong lĩnh vực luật quốc tế.

Các tham luận chuyên đề đề cập những vấn đề cụ thể như quyền con người, kiểm soát quyền lực, quyền tài sản, quan hệ lao động, an sinh xã hội, tài chính công, cải cách tư pháp và nguồn nhân lực tư pháp. Trong lĩnh vực luật quốc tế, chương trình dành sự quan tâm đến luật biển, thương mại và đầu tư quốc tế, biến đổi khí hậu, các giao dịch xuyên biên giới trong môi trường số và đào tạo nhân lực pháp lý phục vụ hội nhập.

Với cách tiếp cận kết hợp tổng kết lịch sử, nghiên cứu nền tảng và nhận diện các vấn đề mới, Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ 6 hướng tới cung cấp thêm luận cứ khoa học cho hoàn thiện thể chế, đổi mới nghiên cứu và đào tạo luật. Đây cũng là dịp Trường Đại học Luật, ĐHQGHN tăng cường kết nối cộng đồng học thuật, phát huy truyền thống 50 năm và xác định những đóng góp tiếp theo đối với sự phát triển của luật học Việt Nam.