 |
| GS.TS Đỗ Minh Đức, Trưởng Bộ môn Địa kỹ thuật và Phát triển hạ tầng, Khoa Địa chất, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN |
- Thưa Giáo sư, địa hình và đặc điểm địa chất của Lai Châu đã tác động như thế nào đến việc hình thành trận lũ quét, sạt lở có sức tàn phá lớn vừa qua?
Trước hết, có thể đánh giá hiện tượng vừa xảy ra tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu thuộc loại hình đa thiên tai, hay còn gọi là tai biến phức hợp. Khu vực chịu tác động trực tiếp nằm trên cánh đồng Mường Than, ở cao độ khoảng 500 m, bên rìa dãy Hoàng Liên Sơn – ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Lai Châu và Lào Cai. Địa hình khu vực bị phân cắt mạnh; các suối đổ xuống cánh đồng Mường Than từ cao độ 1.500–2.500 m. Trong đó, lưu vực suối Nậm Sáng bắt nguồn từ độ cao khoảng 1.600 m, có diện tích khoảng 6 km², chiều dài khoảng 5 km và góc dốc trung bình 11–12 độ.
 |
| Sơ đồ địa hình khu vực xảy ra thiên tai |
Suối Nậm Sáng có độ dốc lớn nhưng không liên tục. Một số đoạn mở rộng tự nhiên, tương đối thoải, thuận lợi cho vật liệu sạt lở và nước tích tụ trên sườn dốc. Dòng suối cũng uốn khúc trên những đoạn ngắn, cho thấy trong quá khứ từng nhiều lần bị các khối sạt lở quy mô lớn vùi lấp, làm thay đổi dòng chảy.
 |
| Dòng suối bị uốn khúc do sạt lở quy mô lớn (ảnh minh họa tại khu vực khác do cây cối ở nơi xảy ra thiên tai che phủ dày, khó quan sát) |
Khu vực xảy ra sạt lở, lũ quét có đặc điểm địa chất phức tạp, với sự xuất hiện của các thành tạo đá magma và nhiều hệ thống đứt gãy lớn. Đá gốc bị nứt nẻ, vỡ vụn mạnh; lớp đất phong hóa có chiều dày lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho hiện tượng trượt lở phát sinh.
 |
| Sơ đồ địa chất khu vực xảy ra thiên tai |
- Lượng mưa trong đợt này có gì bất thường so với các đợt mưa lũ trước, thưa Giáo sư? Mưa đóng vai trò như thế nào trong việc tạo nên sức tàn phá lớn của thiên tai?
Theo thống kê của các cơ quan khí tượng thủy văn, lượng mưa tháng 6 năm nay tại khu vực miền núi phía Bắc cao hơn nhiều so với trung bình nhiều năm. Từ cuối tháng 6 đến đầu tháng 7, khu vực vừa xảy ra thiên tai đã nhiều lần xuất hiện các vụ sạt lở quy mô nhỏ và trung bình do mưa lớn trong thời gian ngắn, điển hình là vụ sạt lở tại đèo Khau Cọ ngày 10/7. Những trận mưa cực đoan trước đó đã kích hoạt nhiều khối sạt lở, làm gia tăng tải trọng, tăng khả năng tích nước trên mái dốc và gây ách tắc dòng chảy.
Ngày 17/7, mưa lớn cục bộ tiếp tục tập trung trong thời gian ngắn. Tại Mường Than, lượng mưa trong ba giờ trước thời điểm xảy ra thiên tai vượt 120 mm; tính trong bốn giờ đạt khoảng 150 mm. Khối lượng nước rất lớn dồn xuống trong thời gian ngắn đã cuốn trôi đất đá, thân cây và các vật liệu tích tụ sẵn trong dòng chảy, tạo thành lũ quét, lũ bùn đá với sức tàn phá rất lớn.
 |
| Lượng mưa ngày 17/7 tại tỉnh Lai Châu |
- Những địa phương nào có đặc điểm địa hình tương tự khu vực vừa xảy ra lũ quét tại Lai Châu và cần đặc biệt lưu ý, thưa Giáo sư?
Nguy cơ sạt lở, lũ quét do mưa lớn được dự báo còn tiếp diễn trong những ngày tới. Các khu vực có đặc điểm địa hình, địa chất tương tự và đã trải qua mưa lớn trong thời gian qua cần đặc biệt lưu ý.
Tại Lai Châu, các xã trọng điểm gồm Bum Tở, Hua Bum, Thu Lũm, Mường Tè, Pa Ủ, Pu Sam Cáp, Sìn Hồ, Tủa Sín Chải…
Tại Lào Cai, cần chú ý các xã Chế Tạo, Lao Chải, Mù Cang Chải, Púng Luông.
Tại Điện Biên, các địa bàn cần lưu ý gồm Nà Tấu, Mường Phăng, Pú Nhi.
 |
| Công tác quan trắc và cảnh báo sớm được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu thiệt hại do sạt lở và lũ quét |
- Trong những ngày tới, miền Bắc được dự báo tiếp tục có mưa lớn. Các địa phương cần chuẩn bị những giải pháp gì để chủ động ứng phó với các tình huống đột xuất, đặc biệt là lũ quét và sạt lở đất?
Trước hết, chính quyền địa phương và người dân cần thường xuyên theo dõi, cập nhật thông tin dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai. Những đợt mưa lớn gây thiệt hại nghiêm trọng nhất thường kéo dài nhiều ngày, trong đó có 2–3 khoảng thời gian lượng mưa vượt ngưỡng nguy hiểm: 150–180 mm/ngày, 60 mm/giờ, 90–100 mm/3 giờ hoặc 110–120 mm/6 giờ.
Các lực lượng tại chỗ cần rà soát dọc các suối nhánh và dòng chảy để phát hiện hiện tượng sạt lở hoặc cây gãy đổ gây nghẽn dòng. Nếu phát hiện điểm nghẽn, cần khẩn trương khai thông dòng chảy hoặc di chuyển người dân tại vùng trũng thấp ở hạ lưu đến nơi an toàn. Trên một dòng chảy có thể xuất hiện một hoặc nhiều điểm nghẽn; cần đặc biệt chú ý các dòng suối có hoạt động nuôi cá nước lạnh.
Đồng thời, cần phát hiện sớm dấu hiệu hình thành khối trượt lớn, nhất là các khe nứt kéo dài trên mái dốc sau những ngày mưa lớn. Một số khe nứt chưa dẫn ngay đến sạt lở, nhưng khi đã xuất hiện, mái dốc không thể tự “liền lại”; nguy cơ sạt lở vì thế luôn tiềm ẩn.
Đặc biệt, khối trượt lớn và lũ quét, lũ bùn đá do nghẽn dòng vẫn có thể xảy ra ngay cả khi mưa đã giảm hẳn. Vì vậy, người dân chỉ nên trở lại khu vực sơ tán khi không còn cảnh báo nguy cơ thiên tai.
Người dân có thể theo dõi cảnh báo sạt lở, lũ quét và mưa lớn theo thời gian thực trên ứng dụng “Sạt lở Việt Nam”, được nhóm chúng tôi phát triển từ kết quả nghiên cứu trong gần mười năm qua.
 |
| Ứng dụng “Sạt lở Việt Nam” hỗ trợ cảnh báo sạt lở, lũ quét và mưa lớn theo thời gian thực |
- Những dấu hiệu cảnh báo nào người dân cần đặc biệt lưu ý, thưa Giáo sư?
Trong điều kiện sạt lở, lũ quét đã và đang diễn ra như hiện nay, người dân có thể nhận biết một số dấu hiệu cảnh báo sớm: nước đột ngột rỉ ra hoặc phun lên từ sườn dốc, bờ vách đất, kèm theo bùn lầy; tiếng cành cây gãy răng rắc, tiếng đá tảng va đập vào nhau với âm thanh trầm đục, thậm chí xuất hiện tiếng nổ lớn; nước suối từ trong hoặc chỉ hơi đục đột ngột chuyển sang đục ngầu do bùn đất.
Một điểm cần đặc biệt lưu ý là thiên tai thường xảy ra rất bất ngờ trong đêm tối, từ nửa đêm đến rạng sáng hôm sau.
Khi có mưa lớn, cần thường xuyên kiểm tra các dòng chảy gần khu dân cư, khoảng 15–30 phút/lần. Nếu mực nước dâng nhanh, phải di chuyển ngay. Ngược lại, nếu mưa vẫn rất lớn nhưng mực nước không tăng, thậm chí giảm, đây cũng có thể là dấu hiệu dòng chảy bị tắc nghẽn. Khi đó, cần lập tức phát cảnh báo và di chuyển đến vị trí có địa hình cao hơn dòng chảy ít nhất 10–12 m.
Trân trọng cảm ơn Giáo sư!
