 |
Trong không gian 19 Lê Thánh Tông giàu giá trị lịch sử, bài giảng mở ra một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giúp công chúng tiếp cận di sản Đại học Đông Dương - ĐHQGHN không chỉ qua các mốc thời gian, mà qua những suy ngẫm về tri thức, văn hóa đại học và trách nhiệm kế thừa. Hội trường Ngụy Như Kon Tum, nơi lưu dấu nhiều sự kiện quan trọng của giáo dục đại học Việt Nam, trở thành điểm gặp gỡ đặc biệt giữa các thế hệ, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống học thuật và ý thức tiếp nối một di sản giáo dục có giá trị bền vững.
Trong phần mở đầu, GS.TSKH Vũ Minh Giang dẫn dắt người nghe trở lại với không gian lịch sử của tòa nhà 19 Lê Thánh Tông, nơi gắn liền với Đại học Đông Dương và sự hình thành của mô hình giáo dục đại học hiện đại ở Việt Nam. Ông nhắc tới những nhân vật kiệt xuất từng hiện diện trong không gian này như Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, qua đó khẳng định đây không chỉ là một địa chỉ kiến trúc, mà còn là nơi kết tinh nhiều lớp ký ức của trí thức Việt Nam.
 |
| Bức tranh tường của họa sĩ Victor Tardieu tại hội trường Ngụy Như Kon Tum, 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội |
Một trong những điểm nhấn đặc biệt của bài giảng là câu chuyện về bức tranh bích họa của họa sĩ người Pháp Victor Tardieu trong tòa nhà Đại học Đông Dương. Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, bức tranh có diện tích khoảng 92m², với gần 300 nhân vật, trong đó có khoảng 100 nhân vật được vẽ từ người thật. Tác phẩm không chỉ có giá trị mỹ thuật, mà còn chứa đựng nhiều lớp thông điệp văn hóa, giáo dục và triết lý phương Đông. Trong một ngôi trường do người Pháp thành lập, sự xuất hiện của cổng tam quan, cây đa cùng những câu đối như “Đại học giáo hóa chi tài nguyên” và “Hiền tài quốc gia chi nguyên khí” cho thấy chiều sâu giao thoa văn hóa, đồng thời khẳng định tinh thần coi trọng hiền tài vốn là truyền thống đặc sắc của văn hiến Việt Nam.
GS.TSKH Vũ Minh Giang cũng chia sẻ hành trình phục chế bức tranh từng bị phủ vôi trắng do những nhận thức chưa đầy đủ trong một giai đoạn lịch sử. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông, bức tranh đã được phục chế vào dịp kỷ niệm 100 năm Đại học Đông Dương (năm 2006), trả lại cho không gian 19 Lê Thánh Tông một biểu tượng quý giá của ký ức đại học và lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Từ câu chuyện di sản, diễn giả lý giải vì sao Việt Nam có thể tự hào kỷ niệm một thiết chế giáo dục do người Pháp thành lập. Theo ông, Đại học Đông Dương là trường đại học theo mô hình hiện đại đầu tiên của Việt Nam và khu vực Đông Dương. Trong bối cảnh Nho học suy giảm, phong trào Đông Du lan rộng, nhu cầu học lên cao của thanh niên Việt Nam ngày càng rõ nét, sự ra đời của Đại học Đông Dương năm 1906 dù xuất phát từ bối cảnh thuộc địa vẫn tạo ra một môi trường học thuật mới, mở đầu cho sự hình thành các lĩnh vực khoa học hiện đại tại Việt Nam.
Diễn giả nhấn mạnh, từ môi trường Đại học Đông Dương, khoa học Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng, trong đó có các nghiên cứu về vắc-xin, phát hiện và nghiên cứu văn hóa Đông Sơn, trống đồng, văn hóa Chăm Pa. Đại học Đông Dương vì vậy không chỉ là một cơ sở đào tạo, mà còn là cái nôi để khoa học Việt Nam từng bước tiếp cận những chuẩn mực nghiên cứu hiện đại và tạo nên các thành tựu có tầm vóc quốc tế.
 |
Nhìn lại tiến trình sau năm 1954, GS.TSKH Vũ Minh Giang phân tích sự chuyển dịch từ mô hình đại học đa ngành sang các trường chuyên ngành như Bách khoa, Y dược, Nông lâm, Tổng hợp nhằm phù hợp với điều kiện của nền kinh tế kế hoạch hóa. Tuy nhiên, sự phát triển của khoa học hiện đại đặt ra yêu cầu ngày càng rõ về tính liên ngành, đa ngành và khả năng hội tụ tri thức. Việc thành lập ĐHQGHN năm 1993, theo ông, chính là sự tái lập mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực ở tầm cao mới. Một đại học nghiên cứu hiện đại không thể phát triển nếu các lĩnh vực khoa học cơ bản bị tách rời khỏi những ngành ứng dụng; nghiên cứu y dược, công nghệ hay khoa học sự sống đều cần nền tảng toán, lý, hóa, sinh và các khoa học cơ bản để tạo ra những phát minh cốt lõi.
Từ lịch sử Đại học Đông Dương đến mô hình ĐHQGHN hiện nay, bài giảng đặt ra một vấn đề có tính thời sự: thế nào là giáo dục khai phóng trong bối cảnh hiện đại. GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng khai phóng trước hết gắn với hai chữ “tự do”, nhưng đó là tự do trong khuôn khổ của học thuật, của trách nhiệm và sáng tạo. Giáo dục đại học không chỉ là truyền đạt tri thức có sẵn, càng không phải là “dạy chay” theo sách vở, mà là nơi thầy và trò cùng tham gia sáng tạo tri thức mới.
Từ cách tiếp cận đó, diễn giả cho rằng giáo dục đại học cần chuyển mạnh từ nền giáo dục tiếp cận nội dung sang nền giáo dục phát huy cao nhất năng lực người học. Trường đại học không phải là nơi đào tạo sinh viên để làm việc một cách máy móc ngay sau khi ra trường, mà phải giúp người học hình thành tầm nhìn xa, năng lực thích ứng, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo trong một thực tiễn luôn biến đổi. “Đến trường đại học không phải là đi vào một không gian vật lý mà là phải tới tận cùng của bản chất tri thức”, GS.TSKH Vũ Minh Giang chia sẻ.
Bài giảng cũng dành nhiều dung lượng trao đổi về sứ mệnh của ĐHQGHN trong bối cảnh đất nước đang đặt ra yêu cầu phát triển dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và trọng dụng nhân tài. Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, ĐHQGHN được kỳ vọng mang sứ mệnh quốc gia, trở thành một “túi khôn” - nơi tiếp nhận, xử lý, sáng tạo tri thức và tham mưu những vấn đề lớn cho đất nước. Đây không chỉ là nhiệm vụ của một cơ sở giáo dục đại học, mà còn là trách nhiệm của một trung tâm tri thức hàng đầu quốc gia.
 |
Trong phần trao đổi về trí tuệ nhân tạo, diễn giả đưa ra một góc nhìn đáng chú ý về vị thế con người trong kỷ nguyên công nghệ. Theo ông, con người không nên cạnh tranh với AI ở tầng xử lý dữ liệu hay thông tin, bởi đó là những năng lực mà máy móc có thể thực hiện với tốc độ và quy mô rất lớn. Điều con người cần giữ vững là tầng cao nhất của tri thức - sự thông tuệ, bao gồm cảm xúc, tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng phát minh. “Trong thời đại AI, đừng cạnh tranh với máy móc về dữ liệu. Nơi mà con người sẽ luôn giữ vị trí độc tôn chính là cảm xúc, tư duy phản biện và sự thông tuệ”, ông nhấn mạnh.
Gửi gắm tới sinh viên, GS.TSKH Vũ Minh Giang nêu 6 nấc thang của người trí thức học đại học, gồm: lễ - tiêu - lạc - ngự - tri - kiến thức. Theo ông, trước khi tích lũy kiến thức chuyên môn, người học cần học làm người trí thức, biết phép tắc, xác định đúng mục tiêu học tập, tìm thấy niềm vui trong văn hóa và nghệ thuật, biết chế ngự bản thân, hình thành tư duy phản biện và dám đứng về cái đúng. Kiến thức chuyên môn, dù rất quan trọng, chỉ là phần cuối cùng trong hành trình hình thành một con người đại học đúng nghĩa.
Từ đó, diễn giả khuyến nghị sinh viên cần vượt qua tâm thế học để “đi làm thuê”, thay vào đó phải nuôi dưỡng tư duy khởi nghiệp, khả năng tự tạo ra việc làm, dám nêu quan điểm và dám phản biện. Đó cũng là cách để sinh viên ĐHQGHN tiếp nối truyền thống 120 năm của một đại học luôn gắn với tinh thần khai phóng, trách nhiệm trí thức và khát vọng phụng sự đất nước.
Bài giảng đại chúng của GS.TSKH Vũ Minh Giang không chỉ giúp người nghe nhận diện rõ hơn những giá trị lịch sử của Đại học Đông Dương và ĐHQGHN, mà còn mở ra những suy ngẫm về mô hình đại học tương lai. Từ không gian di sản 19 Lê Thánh Tông, câu chuyện 120 năm được kể lại không phải như một hoài niệm khép kín, mà như một lời nhắc nhở về trách nhiệm tiếp nối: giữ gìn bản sắc, phát huy tinh thần khai phóng, kiến tạo tri thức mới và đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.
