Trường ĐHKHTN có sứ mạng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và phát hiện, bồi dưỡng nhân tài; tiên phong trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao tri thức về khoa học tự nhiên và công nghệ, góp phần tích cực vào sự phát triển, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trường có triết lý giáo dục là “Đào tạo kết hợp chặt chẽ với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, dựa trên nền tảng vững chắc của khoa học cơ bản, nhằm phát triển tri thức và ứng dụng thực tiễn”.
Trường ĐHKHTN có đội ngũ giảng viên, nhà khoa học có trình độ cao nhất trong số các cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam với gần 480 người, trong đó có khoảng 80% có trình độ Tiến sĩ, 30% có học hàm Giáo sư và Phó Giáo sư. Các nhà khoa học làm việc tại 08 khoa, 07 phòng thí nghiệm trọng điểm cấp Quốc gia và cấp ĐHQGHN, hình thành được 22 nhóm nghiên cứu mạnh trong các lĩnh vực khác nhau là cơ sở quan trọng trong đào tạo bồi dưỡng nhân tài, nhân lực chất lượng cao.
Trường ĐHKHTN là đơn vị đầu tiên trong cả nước được Nhà nước giao nhiệm vụ đào tạo cán bộ trình độ sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ) và là trường đi đầu trong triển khai đào tạo sau đại học theo xu hướng hội nhập quốc tế. Trường đã thực hiện hàng nhiều chương trình đào tạo liên kết với các trường đại học nổi tiếng trên thế giới để đào tạo sau đại học. Trường là nơi tiếp nhận hàng trăm sinh viên nước ngoài đến làm nghiên cứu sinh và học cao học.
Trường ĐHKHTN cũng là đơn vị đầu tiên của ĐHQGHN đào tạo chương trình cử nhân khoa học tài năng (CNKHTN) từ năm 1997. Chương trình đào tạo (CTĐT) cử nhân khoa học tài năng và chất lượng cao đã trở thành thương hiệu và bản sắc mở ra một trào lưu đào tạo tinh hoa mới ở Việt Nam. Các CTĐT tài năng và chất lượng cao với sự hỗ trợ của ngân sách Nhà nước được duy trì liên tục và đã đạt được nhiều thành công. Kết quả đào tạo triển khai các chương trình tài năng, và chất lượng cao của Trường ĐHKHTN đã được ĐHQGHN, Bộ GD&ĐT đánh giá cao, góp phần tích cực thực hiện chiến lược phát hiện, bồi dưỡng và đào tạo nhân tài của Đảng và Nhà nước. Các CTĐT này đã đóng góp quan trọng trong việc tạo nên uy tín, thương hiệu của Trường ĐHKHTN ở trong và ngoài nước.
Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN có một đơn vị đặc biệt là Trường THPT Chuyên KHTN được thành lập trên cơ sở sáp nhập các khối chuyên Toán-Tin, khối chuyên Vật lý, khối chuyên Hóa học và khối chuyên Sinh học. Trường THPT Chuyên KHTN được thành lập theo Quyết định số 2695/QĐ-UBND ngày 14/6/2010 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Trường THPT Chuyên KHTN là nơi phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi đạt thành tích cao nhất nước khi tham dự các kỳ thi Olympic quốc tế. Trường THPT Chuyên KHTN đạt được thành tích vượt trội trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, đạt nhiều huy chương Olympic khu vực và quốc tế.
Nghị quyết 57-NQ/TW và 71-NQ/TW của Trung ương ra đời tạo thành khung chính sách đồng bộ trong đó có đào tạo khoa học cơ bản, đào tạo tài năng, nhân tài. Giáo dục đại học được đổi mới phát hiện và nuôi dưỡng tài năng. Nhân tài khoa học công nghệ là động lực then chốt cho phát triển đất nước. Các nghị quyết cũng khẳng định đào tạo nhân tài là nhiệm vụ chiến lược lâu dài của giáo dục. Mô hình đào tạo tài năng, chất lượng cao, đào tạo tinh hoa là yếu tố quan trọng để phát triển nhân tài.
Tuy nhiên, khó khăn thách thức lớn đó là các ngành khoa học cơ bản, đào tạo tài năng và chất lượng cao chưa thực sự nhận được quan tâm đúng mức của xã hội. Khoa học cơ bản còn phải đối mặt với thực tế khó khăn khi sức hấp dẫn của nó đối với xã hội có xu hướng giảm. Việc tuyển sinh của các ngành khoa học cơ bản trong đó có các ngành đào tạo chương trình tài năng và chất lượng cao đã có những giai đoạn gặp khó khăn, chưa thu hút được các thí sinh chất lượng là các học sinh đạt huy chương Olympic quốc tế, giải quốc gia và điểm chuẩn đầu vào không quá cao.
Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trong đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, ươm tạo tài năng từ bậc trung học phổ thông tới đào tạo tiến sĩ xuất sắc. Đầu tư vun cao cho đào tạo tài năng và chất lượng cao, ươm tạo nhân tài bằng việc thu hút người học có năng lực và yêu thích các ngành khoa học cơ bản lĩnh vực khoa học tự nhiên để thực hiện các mục tiêu trong Nghị quyết 57-NQ/TW và 71-NQ/TW, đáp ứng yêu cầu của Nhà nước và xã hội về nguồn nhân lực chất lượng cao trong nghiên cứu khoa học cơ bản mũi nhọn. Đồng thời phát huy năng lực của đội ngũ nhân lực chất lượng cao, các nhà khoa học uy tín phát triển đào tạo các ngành khoa học cơ bản mũi nhọn vốn là thế mạnh của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và của Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN hiện nay.
2. Thành tựu nổi bật
2.1. Thành tích xuất sắc của học sinh Trường THPT Chuyên KHTN
Trường THPT Chuyên KHTN đạt được thành tích vượt trội trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, đạt nhiều huy chương Olympic khu vực và quốc tế. Trong 10 năm (2016-2025), học sinh của trường đã đạt được 72/231 (đạt 31,2%) số huy chương Olympic quốc tế của học sinh Việt Nam, trong đó huy chương vàng 35/94 (chiếm tỷ lệ 36,2% số huy chương vàng của Việt Nam) và nhiều học sinh đạt 2 huy chương vàng, như Ngô Quý Đăng (2 Huy chương Vàng Olympic Toán học quốc tế năm 2020 và 2022 trong đó năm 2022 đạt điểm tuyệt đối 42/42); Phạm Việt Hưng (2 Huy chương Vàng Olympic Toán học quốc tế năm 2022 và 2023), em Phạm Việt Hưng là học sinh thứ 9 của Việt Nam giành Huy chương Vàng Olympic quốc tế 2 năm liền, em Võ Hoàng Hải đạt huy chương vàng Olympic quốc tế năm 2023 là học sinh thứ 6 của Việt Nam giành được 2 Huy chương Vàng Olympic Vật lý quốc tế liên tiếp (6 học sinh xuất sắc này chia đều ở các Trường THPT Chuyên: KHTN, Hà Nội - Amsterdam, Võ Nguyên Giáp, Lê Hồng Phong-Nam Định, Phan Bội Châu, Sơn La); Bùi Hồng Đức (2 Huy chương Vàng Olympic Tin học quốc tế năm 2019 và 2020) là học sinh thứ hai của Việt Nam giành được danh hiệu này (2 học sinh đều là học sinh Trường THPT Chuyên KHTN); Đinh Quang Hiếu (2 Huy chương Vàng Olympic Hóa học quốc tế năm 2016 và 2017); Phạm Đức Anh (2 Huy chương Vàng Olympic Hóa học Quốc tế năm 2017 và 2018), và cho đến nay cả nước có 3 học sinh đạt 2 Huy chương Vàng Olympic Hóa học Quốc tế thì cũng đều là học sinh của Trường THPT Chuyên KHTN.
Đặc biệt, học sinh Nguyễn Phương Thảo đạt Huy chương Vàng Olympic Sinh học Quốc tế năm 2018 với vị trí quán quân; năm 2024 tất cả thành viên dự thi Olympic Tin học quốc tế đều là học sinh Trường THPT Chuyên KHTN với thành tích 2 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc, 1 Huy chương Đồng, xuất sắc giành vị trí thứ tư trong 91 quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự kỳ thi. Đây là lần thứ hai (năm 2015 cả đội tuyển Việt Nam tham dự Olympic Tin học Quốc tế đều là học sinh của nhà trường) các học sinh giỏi Tin học lập lại thành đặc biệt xuất sắc này; các học sinh Ngô Quý Đăng và Võ Hoàng Hải là những học sinh lớp 10 đầu tiên của Việt Nam tham dự Olympic Quốc tế mà xuất sắc giành ngay được Huy chương Vàng.
2.2. Thành tích nổi trội của cử nhân khoa học tài năng
Hiện nay, Trường ĐHKHTN tổ chức đào tạo: 04 CTĐT tài năng: Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học và 05 CTĐT chất lượng cao: Khoa học môi trường, Địa lý, Địa chất, Khí tượng và khí hậu học, Hải dương học. Các chương trình đào tạo được điều chỉnh cho phù hợp đáp ứng chuẩn đầu ra cao hơn so với chương trình đào tạo chuẩn về kiến thức, kĩ năng, mức tự chủ chịu trách nhiệm và năng lực ngoại ngữ. Các sinh viên CNKHTN và chất lượng cao có thành tích học tập cao và nghiên cứu khoa học nổi trội. Trong số các thủ khoa đầu ra Trường ĐHKHTN, trên 90% là sinh viên hệ CNKHTN. Sinh viên hệ CNKHTN đạt nhiều giải Nhì nghiên cứu khoa học cấp Bộ và giải Nhất nghiên cứu khoa học cấp ĐHQGHN. Nhiều sinh viên CNKHTN có công bố quốc tế WoS/Scopus khi tốt nghiệp. Tiêu biểu có sinh viên Phan Trí Hòa CNKHTN Hóa học đăng được bài báo trên tạp chí quốc tế uy tín trong Top 5%, Nano Letters của Hiệp hội Hóa học Hoa Kỳ với chỉ số ảnh hưởng IF >13, sau đó được học bổng toàn phần làm tiến sĩ tại Đại học Iowa Hoa Kỳ. Rất nhiều sinh viên tốt nghiệp chương trình đào tạo CNKHTN của Trường đã thành đạt, tiếp tục theo học, nghiên cứu tại các trường đại học hàng đầu thế giới như trường Hoa Kỳ, Canada, Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, EU… Nhiều sinh viên trở thành giảng viên, nghiên cứu viên tại các cơ sở nghiên cứu, đào tạo trọng điểm của Nhà nước.
2.3. Đào tạo tiến sĩ xuất sắc
Chương trình đào tạo sau đại học tiến sĩ xuất sắc tại Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN là mô hình đào tạo sau đại học chất lượng cao, hướng tới chuẩn mực quốc tế và phát triển đội ngũ nhà khoa học trình độ cao cho đất nước. Đây là chương trình dành cho những học viên có năng lực học thuật và nghiên cứu nổi trội, được tuyển chọn khắt khe từ những sinh viên, học viên xuất sắc. Các tiến sĩ xuất sắc có khả năng nghiên cứu độc lập, tư duy sáng tạo và có năng lực hội nhập quốc tế. Các nghiên cứu sinh được trang bị kiến thức chuyên sâu trong lĩnh vực khoa học tự nhiên như Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học hay Khoa học môi trường. Chương trình đào tạo tiến sĩ xuất sắc gắn chặt với yêu cầu công bố quốc tế, coi đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng nghiên cứu. Nghiên cứu sinh được rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học hiện đại, có khả năng công bố các công trình trên các tạp chí quốc tế uy tín thuộc hệ thống WoS/Scopus. Nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ xuất sắc là tác giả chính của trên 3 công bố quốc tế WoS với chỉ số ảnh hưởng IF cao, trong khóa đào tạo và đạt được học bổng xuất sắc của ĐHQGHN và học bổng xuất sắc của VinIF. Tiêu biểu là nghiên cứu sinh chuyên ngành Vật lý địa cầu Phạm Thành Luân có 23 bài báo liên quan đến luận án, trong đó NCS là tác giả chính của 10 bài WoS, 04 bài thuộc nhóm mới nổi ESCI của ISI, 02 bài Scopus, 04 bài thuộc các tạp chí trong nước và quốc tế khác.
Một trong những điểm nổi bật của chương trình là đội ngũ giảng viên hướng dẫn là các giáo sư, phó giáo sư và nhà khoa học đầu ngành, có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu và hợp tác quốc tế. Nghiên cứu sinh được tham gia trực tiếp vào các đề tài khoa học cấp Nhà nước, cấp Bộ, cấp ĐHQGHN hoặc các dự án hợp tác quốc tế, qua đó nâng cao năng lực nghiên cứu và mở rộng cơ hội học thuật.
Bên cạnh đó, Trường tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh tham gia hội nghị khoa học quốc tế, trao đổi học thuật và hợp tác nghiên cứu với các trường đại học, viện nghiên cứu tại các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, Canada và Hoa Kỳ...
Sau khi tốt nghiệp, các tiến sĩ xuất sắc thường có nhiều cơ hội phát triển nghề nghiệp, trở thành giảng viên tại các trường đại học, nhà nghiên cứu tại các viện khoa học hoặc làm việc trong các doanh nghiệp công nghệ cao. Một số tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu sau tiến sĩ tại các cơ sở đào tạo và nghiên cứu hàng đầu trên thế giới.
3. Định hướng phát triển và kiến nghị đề xuất
3.1. Các định hướng và giải pháp của Trường ĐHKHTN
Để thúc đẩy sự phát triển bồi dưỡng nhân tài khoa học tự nhiên trong kỉ nguyên tri thức, Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN sẽ triển khai một số định hướng và giải pháp sau:
- Nâng cao quy mô và chất lượng các chương trình thuộc hệ đào tạo cử nhân khoa học tài năng, và các chương trình đào tạo tài năng trong các lĩnh vực STEM ở các bậc học, tạo nguồn các nhà khoa học xuất sắc trong tương lai. Khuyến khích sinh viên, đặc biệt là sinh viên hệ tài năng, chất lượng cao và học viên sau đại học, tham gia vào các đề tài nghiên cứu và dự án khoa học. Trường ĐHKHTN cũng định hướng xây dựng các chương trình đào tạo liên ngành, đào tạo theo chuẩn quốc tế, và tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu mạnh từ sớm để nuôi dưỡng đam mê khoa học cơ bản.
- Trường ĐHKHTN tiếp tục đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy: gắn đào tạo khoa học cơ bản lĩnh vực khoa học tự nhiên với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng “lấy người học là trung tâm”, gắn lý thuyết với thực hành, thực nghiệm, trang bị cho sinh viên tài năng và chất lượng cao các kiến thức kĩ năng cần thiết đáp ứng với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chú trọng phát huy tính chủ động, tích cực, kích thích đam mê nghiên cứu, tăng khả năng vận dụng kiến thức, năng lực sáng tạo và kĩ năng. Chú trọng gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo và nghiên cứu khoa học, khuyến khích, tạo điều kiện để người học tham gia nghiên cứu khoa học. Áp dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học linh hoạt, tạo điều kiện để người học được tham gia chủ động với đa dạng các hoạt động học tập và nghiên cứu khoa học. Tổ chức đào tạo, ươm tạo tài năng từ bậc trung học phổ thông theo hướng “cá thể hóa”.
- Nâng cao chất lượng tuyển sinh. Đẩy mạnh công tác tư vấn tuyển sinh, xây dựng chiến lược tìm kiếm, phát hiện và phát triển tài năng, thu hút các học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi Olympic quốc tế và giải quốc gia. Xem xét các chính sách ưu tiên cho sinh viên tài năng, chất lượng cao để thu hút những học sinh xuất sắc vào học các CTĐT tài năng, chất lượng cao. Cải tiến phương thức xét tuyển có điều kiện đối với thí sinh tài năng và chất lượng cao trước khi trúng tuyển nhập học vào Trường. Duy trì xét tuyển tài năng và chất lượng cao sau khi nhập học. Cấp học bổng và hỗ trợ chi phí học tập cả khóa học đối với thí sinh được giải Olympic quốc tế và giải quốc gia.
- Tăng cường các điều kiện đảm bảo để nâng cao chất lượng các chương trình đào tạo nhân tài. Xem xét bổ sung kinh phí hỗ trợ hoạt động giảng dạy đặc biệt cho nghiên cứu khoa học, thực hành, thực tập, thực tế. Có chính sách đặc biệt với các sinh viên CTĐT tài năng, chất lượng cao, tăng học bổng khuyến khích học tập, tăng cường hỗ trợ các hoạt động sinh hoạt học thuật, seminar, định hướng nghề nghiệp cho sinh viên CTĐT tài năng, chất lượng cao. Có chính sách đãi ngộ phù hợp đối với giảng viên các CTĐT đặc biệt, chất lượng cao. Tăng cường đầu tư cho các nhóm nghiên cứu mạnh để phát huy vai trò dẫn dắt trong công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học. Nâng cấp hệ thống cơ sở phòng thí nghiệm, phòng mô phỏng, cơ sở dữ liệu học tập dạng ấn phẩm và điện tử nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho giảng dạy, học tập và nghiên cứu.
3.2. Kiến nghị và đề xuất
Để tạo sự đột phá đào tạo, Trường ĐHKHTN kiến nghị ĐHQGHN và cấp trên quan tâm triển khai một số giải pháp bổ sung như sau:
- Tiếp tục triển khai kế hoạch hành động và các chính sách, giải pháp mang tính đột phá, mạnh mẽ đã nêu trong các Nghị quyết 57-NQ/ TW và 71-NQ/TW.
- ĐHQGHN cần phân quyền tự chủ mạnh mẽ cho các trường đại học thành viên, đặc biệt là tự chủ trong công tác đào tạo.
- Có cơ chế hỗ trợ kinh phí và thủ tục cần thiết để các học viên sau đại học, nhất là nghiên cứu sinh, trở thành cán bộ cơ hữu làm việc toàn thời gian tại cơ sở giáo dục đại học trong thời gian theo học. Chính sách này không chỉ giúp phát triển tài năng khoa học công nghệ mà còn tạo điều kiện để hình thành thế hệ kế cận cho các nhóm nghiên cứu mạnh và phòng thí nghiệm trọng điểm.
4. Kết luận
Đào tạo nhân tài trong kỉ nguyên tri thức là yếu tố then chốt để Việt Nam phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Đầu tư đào tạo tài năng trong lĩnh vực khoa học tự nhiên chính là đầu tư vào tương lai, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế quốc gia. Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN với uy tín cao trong đào tạo tài năng ở các bậc học từ trung học phổ thông, cử nhân và sau đại học sẽ tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong, đóng góp vào sự nghiệp đào tạo nhân tài. Trường ĐHKHTN cam kết tiếp tục phát triển đào tạo nhân tài trong kỉ nguyên mới, kết hợp chặt chẽ với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, dựa trên nền tảng vững chắc của khoa học cơ bản, nhằm phát triển tri thức và ứng dụng thực tiễn cho một Việt Nam phồn vinh, thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.
