PGS.TS Phạm Hồng Long: AI không thể thay thế được cảm xúc của người thầy với hành trình kiến tạo khát vọng phát triển cho học trò

PGS.TS Phạm Hồng Long cho rằng, người Thầy không chỉ là người truyền thụ tri thức mà còn là người truyền cảm hứng, giúp người học tìm thấy con đường phát triển của chính mình.

PGS.TS Phạm Hồng Long – Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Khoa Du lịch học, nguyên Trưởng khoa Du lịch học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN

-Thưa PGS, ngành du lịch đang thay đổi rất nhanh dưới tác động của công nghệ và các xu hướng mới. Theo ông, giảng viên cần đổi mới phương pháp giảng dạy như thế nào để sinh viên thích ứng tốt với thực tiễn nghề nghiệp?

PGS.TS Phạm Hồng Long: Du lịch vốn là một ngành kinh tế liên ngành, liên vùng, xã hội hoá cao. Đồng thời, bản chất du lịch là ngành liên tục biến đổi và chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi mọi biến động kinh tế, xã hội, môi trường và khoa học công nghệ trên quy mô toàn cầu. Trong giai đoạn hiện nay, với sự thay đổi liên tục về hành vi của du khách và xu hướng tiêu dùng du lịch mới, nếu người giảng viên vẫn duy trì phương pháp độc thoại truyền thống, truyền thụ kiến thức một chiều, thì sinh viên sẽ bị tụt hậu ngay từ trên ghế giảng đường đại học.

Để sinh viên thích ứng tốt với thực tiễn nghề nghiệp, tôi cho rằng sự đổi mới cốt lõi của người thầy phải bắt đầu bằng tư duy kiến tạo môi trường học tập gắn kết lý luận và thực tiễn sâu sắc, có khả năng truyền cảm hứng bền vững.

Du lịch là ngành học có tính thực tiễn và yêu cầu kỹ năng tay nghề cao, do vậy người thầy bên cạnh khả năng truyền tải kiến thức lý luận nền tảng tốt, phải đóng vai trò là cầu nối giữa tri thức giảng đường và kiến thức thực tiễn sinh động. Ví dụ: Khi học dạy học phần Điểm tuyến du lịch Việt Nam, chúng tôi sẽ cho sinh viên học tập lý thuyết trước, sau đó là chuyến đi thực tiễn khoảng 2-3 ngày, trong thời gian đó bên cạnh thực tiễn điểm tuyến, chúng tôi thường có buổi gặp mặt toạ đàm trao đổi trực tiếp với doanh nghiệp, hiệp hội, cơ quản quản lý du lịch địa phương để sinh viên có những bài học trực quan, tìm lời giải cho những vấn đề thực tiễn hóc búa khi phải đối mặt.

Trong bối cảnh hiện nay,giảng viên không còn là nguồn cung cấp thông tin, tri thức duy nhất do các kiến thức nền tảng, lý thuyết được cá nhân hóa qua bài giảng số, tài liệu nghiên cứu và nhiều nguồn khác trước giờ lên lớp. Do vậy, người thầy cần tập trung thời gian để tối ưu hóa cho các hoạt động giảng dạy thông qua các hình thức như dự án, lớp học đảo ngược, tranh biện, nghiên cứu xử lý tình huống, thảo luận chuyên sâu, thuyết trình xoay vòng, vàgamification (game hoá) nhằm phát triển tư duy phản biện, kỹ năng tay nghề và khả năng phản xạ nghề nghiệp cho người học.

Du lịch là ngành có “tính hướng ngoại” và hội nhập cao, do vậy giảng viên phải định hướng để người học có được năng lực thích ứng này. Công nghệ có thể thay đổi nhanh theo chu kỳ ngày, tháng, năm; nhưng tư duy toàn cầu, năng lực tự học, kỹ năng tìm kiếm tri thức và khả năng sử dụng ngoại ngữ thành thạo là những giá trị bền vững giúp sinh viên du lịch không bị lạc hậu với thời cuộc và có khả năng thích ứng với mọi môi trường làm việc.

- Khoa Du lịch học luôn được đánh giá cao về tính thực tiễn trong đào tạo. PGS có thể chia sẻ những mô hình, phương pháp giảng dạy đổi mới mà Khoa đang áp dụng nhằm tăng cường trải nghiệm thực tế và năng lực nghề nghiệp cho sinh viên?

PGS.TS Phạm Hồng Long: Danh hiệu Cơ sở Đào tạo Tốt nhất tại Giải thưởng Du lịch Việt Nam năm 2025, cùng với Cờ thi đua của Đại học Quốc gia Hà Nội, Bằng khen của Bộ Giáo dục và Đào tạo là những minh chứng rõ nét nhất cho chiến lược đào tạo lý thuyết gắn chặt với thực tiễn mà tập thể Khoa Du lịch học đã kiên trì xây dựng. Tại đây, chúng tôi không xem học đi đôi với hành là một khẩu hiệu, mà biến nó thành bộ khung vận hành cho toàn bộ chương trình đào tạo. Chúng tôi hiện đang áp dụng mô hình và triết lý đào tạo mang tính đột phá:

Có thể khẳng định, Khoa Du lịch học là đơn vị đầu tiên trên cả nước hoàn thiện hệ đào tạo ba cấp hoàn chỉnh gồm Cử nhân Du lịch học trước đây, hiện nay là Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành, Quản trị Khách sạn; thạc sĩ Du lịch (năm 2003), tiến sĩ Du lịch (năm 2018). Điều này cho phép chúng tôi không chỉ tạo ra môi trường kết nối học thuật liên tục cho người học, mà còn là thiết lập thương hiệu là đơn vị đào tạo và nghiên cứu học thuật du lịch trình độ cao, chất lượng cao, có vị thế hàng đầu của cả nước.

Chúng tôi luôn coi công tác giảng dạy, đào tạo sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh không chỉ là công tác của riêng Khoa Du lịch học mà còn là “đồng tạo” với các bên liên quan. Ở bậc đại học, chúng tôi duy trì mạng lưới đối tác chiến lược sâu rộng trong và ngoài nước với doanh nghiệp lưu trú, lữ hành, sự kiện hàng đầu; các điểm đến, cơ sở đào tạo, và các cơ quan quản lý nhà nước, nhằm giúp sinh viên được tham gia các chuyến thực tập, thực tế, học tập trao đổi ngay từ những năm đầu, giúp thu hẹp khoảng cách giữa sách vở và thực tế vận hành. Ở bậc sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ), chúng tôi trang bị kiến thức lý luận để người học làm chủ các bài luận (luận văn, luận án), giúp giải quyết các vấn đề của thực tiễn, hoặc tổng kết các vấn đề của thực tiễn thành những vấn đề lý luận sâu sắc.

Đặc biệt, chúng tôi xây dựng hệ thống kết nối cựu người học (sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh) hùng mạnh, những người luôn sẵn sàng quay trở lại giảng đường, quay trở lại Khoa để chia sẻ, hướng dẫn và tài trợ cho các dự án khởi nghiệp của sinh viên ở Khoa.

-Trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ số đang tạo ra nhiều thay đổi trong giáo dục đại học. Theo PGS, AI có thể hỗ trợ giảng viên và sinh viên ngành du lịch như thế nào, và đâu là những giá trị cốt lõi mà người thầy vẫn cần giữ vững trong quá trình đổi mới?

PGS.TS Phạm Hồng Long: Đối với ngành du lịch, AI là một công cụ hỗ trợ cực kỳ mạnh mẽ. Đối với sinh viên, AI giúp các em tối ưu hóa việc học tập thông qua tìm kiếm, tổng hợp dữ liệu, phân tích xu hướng thị trường, xây dựng các hành trình du lịch mẫu và hỗ trợ dịch thuật đa ngôn ngữ, ... Đối với giảng viên, AI hỗ trợ thiết kế học liệu, xây dựng các kịch bản tình huống mô phỏng rủi ro trong quản trị lữ hành, khách sạn; chấm điểm tự động các phần kiến thức nền tảng, làm nghiên cứu học thuật. AI giải phóng sinh viên, giảng viên khỏi các tác vụ mang tính lặp lại để tập trung vào tư duy học tập, giảng dạy chiến lược. Tuy nhiên, công nghệ dù thông minh đến đâu cũng chỉ là công cụ hỗ trợ. Do vậy, chúng ta không thể né tránh AI, cách tốt nhất là làm chủ nó

Trọng tâm của giáo dục đại học không chỉ là tạo ra những chuyên gia giỏi về chuyên môn, mà phải hun đúc nên những con người có nhân cách, lý tưởng và có trách nhiệm với cộng đồng. Theo tôi, có ba giá trị cốt lõi của người thầy mà AI không bao giờ thay thế được:

Lĩnh vực giáo dục và du lịch đều là lĩnh vực có sự tương tác sâu sắc và trực tiếp chủ yếu giữa con người với con người. Lòng yêu nghề, sự tận tâm và ngọn lửa đam mê của người thầy giúp khơi gợi khát vọng cống hiến và tình yêu nghề ở sinh viên. Nói như nhà văn, nhà giáo dục người Mỹ William Arthur Ward (1921-1994): “Người thầy trung bình chỉ biết nói, người thầy giỏi biết giải thích, người thầy xuất sắc biết minh họa, người thầy vĩ đại biết cách truyền cảm hứng”. AI có thể thay thế người thầy ở nhiều thứ, nhưng khó có thể làm cho một người thầy trở nên vĩ đại theo nghĩa có được sự đồng cảm và truyền được cảm xúc sống động qua từng lời bài giảng của người thầy với học trò.

Ngành du lịch là ngành phát triển dựa trên nền tảng tài nguyên thiên nhiên và văn hoá, trong đó người làm du lịch cần hiểu về trách nhiệm bảo tồn di sản văn hóa, bảo vệ môi trường tự nhiên, tôn trọng cộng đồng bản địa. Đó không chỉ là tư duy, thế giới quan, đạo đức nghề nghiệp mà còn là hành động cụ thể, mà thuật toán AI chưa thể làm được.

Con người sáng tạo và làm chủ AI, nên trong một chừng mực nhất định, khả năng đổi mới, sáng tạo của AI sẽ bị kiềm toả bởi con người. Lĩnh vực du lịch là lĩnh vực khách hàng rất đa dạng, luôn luôn có nhu cầu cá thể hoá, và sự hài lòng của họ được đo lường thông qua trải nghiệm (Giải trí, thẩm mỹ, giáo dục, thoát ly) họ có được. Do vậy, người thầy, người làm du lịch có thể trang bị cho mình khả năng làm chủ AI, nhưng hơn thế, họ phải là người có khả năng đổi mới, năng động và sáng tạo vượt trội AI để đáp ứng các nhu cầu cá thể hoá của từng cá nhân du khách.

- PGS đánh giá như thế nào về vai trò của phương pháp học tập dựa trên dự án, nghiên cứu tình huống và trải nghiệm thực địa trong việc hình thành tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề cho sinh viên du lịch?

PGS.TS Phạm Hồng Long: Có cơ hội tham gia giảng dạy và nghiên cứu tại các trường đại học uy tín quốc tế, tôi nhận thấy các nền giáo dục tiên tiến đều đặt phương pháp học tập dựa trên dự án, nghiên cứu tình huống và trải nghiệm thực địa ở vị trí trung tâm. Đối với sinh viên du lịch, bộ ba phương pháp này cũng chính là bộ công cụ chính để hình thành năng lực cốt lõi thích ứng với thực tiễn.

Nghiên cứu tình huống giúp xây dựng tư duy chiến lược. Thay vì ghi nhớ các nguyên lý quản trị một cách khô khan, sinh viên được đặt vào các tình huống thực tế mang tính sống còn của doanh nghiệp hoặc điểm đến. Đó có thể là bài toán phục hồi du lịch hậu khủng hoảng, xử lý khủng hoảng truyền thông thương hiệu, hay xung đột lợi ích giữa cư dân bản địa và chính quyền địa phương trong phát triển du lịch bền vững. Việc phân tích các tình huống này buộc sinh viên phải vận dụng kiến thức đa ngành để tìm ra giải pháp tối ưu.

Học tập dựa trên dự án rèn luyện năng lực thực chiến. Sinh viên được tổ chức thành các nhóm để thực hiện một dự án kinh doanh hoặc phát triển có thật, từ khâu khảo sát, lên ý tưởng đến triển khai sản phẩm. Trong quá trình này, các em được rèn luyện toàn diện các kỹ năng mềm: làm việc nhóm, quản trị thời gian, thương lượng và quản trị rủi ro.

Trải nghiệm thực địa là nơi kiểm chứng lý thuyết một cách nghiêm khắc nhất. Phương pháp này giúp sinh viên vận dụng mọi kiến thức, kỹ năng trong nghề du lịch, dịch vụ. Khi sinh viên trực tiếp tham gia vào các hoạt động tư vấn, tập huấn du lịch cộng đồng cùng các thầy cô tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số hay các khu bảo tồn thiên nhiên, các em mới thấu hiểu sinh kế của người dân, giá trị của các di sản văn hóa bản địa. Từ đó, những ý tưởng sáng tạo về các sản phẩm du lịch độc đáo. Học tập qua trải nghiệm giúp sinh viên tạo dựng sự tự tin tuyệt đối khi hội nhập vào thị trường lao động.

- Theo PGS, yếu tố quan trọng nhất để tạo nên một môi trường học tập truyền cảm hứng, khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến ở sinh viên hiện nay là gì?

PGS.TS Phạm Hồng Long: Nếu phải đúc kết một yếu tố quan trọng nhất, tôi tin đó chính là Sự nêu gương và tinh thần dấn thân của người thầy . Sinh viên hiện nay rất thông minh và nhạy bén, các em không chỉ nghe những gì chúng ta nói, mà nhìn vào những gì chúng ta đang làm hàng ngày. Một môi trường học tập truyền cảm hứng không thể được tạo ra từ những bài giảng dập khuôn, nó phải được nuôi dưỡng bằng tư duy khai phóng, năng lượng sáng tạo và tinh thần, khát vọng phụng sự cống hiến vì người học, vì xã hội và cộng đồng của người thầy.

Bên cạnh sự nêu gương, chúng ta cần xây dựng một môi trường học tập dựa trên ba giá trị nền tảng.

Mỗi sinh viên là một cá thể duy nhất với những đặc điểm tính cách, khả năng riêng biệt. Môi trường giáo dục phải là nơi các em cảm thấy an toàn, được tôn trọng, được lắng nghe và được tự do thể hiện tư duy sáng tạo của mình.

Chúng ta cần phải gieo vào lòng người học tình yêu người thân, quê hương, ý thức sâu sắc về việc phụng sự xã hội. Khi sinh viên hiểu rằng kiến thức mình đang học có thể trực tiếp giúp một bản làng nghèo phát triển du lịch, giúp bảo tồn một làn điệu dân ca hay một khu rừng nguyên sinh, các em sẽ học với một tâm thế hoàn toàn khác-học vì một sứ mệnh lớn lao hơn bản thân mình.

Tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận sớm với các môi trường giao lưu học tập trong và ngoài nước, tham gia vào hoạt động nghiên cứu năng động, kết nối toàn cầu để nâng cao vị thế và sự tự tin của người học.

Trân trọng cảm ơn PGS.TS Phạm Hồng Long!