 |
| GS.TS Furuta Motoo từng nhiều lần nhấn mạnh "Việt Nam là mối tình đầu của tôi và tôi trùng thành với tình yêu ấy" (Ảnh: Trường Ngô) |
Tình yêu trọn vẹn dành cho Việt Nam
"Tôi yêu con người Việt Nam – lạc quan, yêu đời, kiên cường, mềm dẻo mà bền bỉ như cây tre". GS.TS Furuta Motoo – Hiệu trưởng trường Đại học Việt Nhật (ĐHQGHN) bắt đầu cuộc trò chuyện về chặng đường hơn 50 năm gắn bó với Việt Nam bằng những tình cảm xuất phát từ đáy lòng. Tình cảm đó khiến một lựa chọn ban đầu mang tính học thuật trở thành sự gắn bó lâu dài, khó tách rời. Với Giáo sư, những người thầy hướng dẫn, những đồng nghiệp, bạn bè và học trò, ở cả Việt Nam và Nhật Bản dần trở thành lý do để ở lại.
Ông chia sẻ, chính quãng thời gian sống lâu dài ở Việt Nam, cùng với những chuyến điền dã, đã khiến ông thay đổi cách nhìn về đất nước này. Vào đầu những năm 1990, trong khuôn khổ các chuyến điền dã cùng chuyên gia Nhật Bản và Viện Sử học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), Giáo sư đã có cơ hội tiếp cận trực tiếp với ký ức của những người từng trải qua nạn đói năm 1945. Trong số 23 làng xã ở miền Bắc được khảo sát, ông trực tiếp tham gia ba chuyến tại Thái Bình, Nam Định và Hải Phòng – cũng là những chuyến thực địa đầu tiên của ông tại Việt Nam.
Những ký ức mà ông được nghe đã để lại ấn tượng sâu sắc. Theo lời ông, nhiều người cao tuổi, khi đó đã ngoài 70, vẫn nhớ rành rọt đời sống của cả làng từ nửa thế kỷ trước: từ khoảng một trăm hộ dân, từng gia đình có bao nhiêu người, đến những mất mát cụ thể trong nạn đói.
Dựa trên cách tiếp cận đi sâu vào ký ức con người, nhóm nghiên cứu dành nhiều thời gian trò chuyện, lắng nghe để tái hiện bức tranh lịch sử từ chính lời kể của nhân chứng. Chính trong những cuộc trò chuyện ấy, ông tiếp cận không ít câu chuyện về những sự thực khắc nghiệt của nạn đói năm 1945. Đó là những ký ức ám ảnh, khiến mỗi cuộc phỏng vấn không chỉ là hoạt động nghiên cứu, mà còn trở thành một trải nghiệm đầy xúc động.
Những trải nghiệm ấy không chỉ định hình cách ông nhìn về lịch sử và con người Việt Nam, mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến lựa chọn và cách tiếp cận của ông trong giáo dục sau này.
Một cách nhìn khác về giáo dục tại Việt Nam
 |
| GS Furuta Motoo là một trong những người tiên phong đưa giáo dục khai phóng vào Việt Nam |
Trên cương vị hiệu trưởng người nước ngoài đầu tiên của Đại học Quốc gia Hà Nội, GS Furuta Motoo theo đuổi việc xây dựng một mô hình giáo dục mang tính quốc tế tại Việt Nam, với giáo dục khai phóng là định hướng cốt lõi. Mô hình này được triển khai tại Trường Đại học Việt Nhật – nơi ông gắn bó suốt một thập kỷ.
Nhưng theo ông, khó khăn lớn nhất lại không nằm ở chương trình, mà ở cách nhìn. Ở Việt Nam, mối quan hệ "một – một" giữa ngành học và nghề nghiệp vẫn rất bền chặt: học ngành gì, ra trường làm ngành đó. Ngay cả ở bậc sau đại học, việc "đúng ngành" gần như là một tiêu chí mặc định.
Trong khi đó, tại Nhật Bản, việc chuyển hướng không phải điều xa lạ. Nhiều trường sau đại học sẵn sàng tiếp nhận người học từ các nền tảng khác nhau, coi đó là một lợi thế. Sự khác biệt này buộc những ý tưởng ban đầu của ông phải thay đổi.
Ông từng dự định xây dựng một chương trình cử nhân khai phóng, cấp bằng Bachelor of Arts and Sciences – một học vị kết hợp giữa khoa học xã hội, nhân văn và khoa học tự nhiên. Nhưng nếu triển khai vào thời điểm đó, theo ông, "chắc khó tuyển sinh", khi người học vẫn đặt nặng câu hỏi ra trường sẽ làm gì.
Dẫu vậy, ông không từ bỏ cách tiếp cận khai phóng, mà điều chỉnh để phù hợp hơn. Ở bậc đại học, các học phần được chia thành hai nhóm: kiến thức cơ bản theo lĩnh vực và các học phần của thế kỷ 21, nơi sinh viên được tiếp cận những vấn đề toàn cầu. "Đó là cách chúng tôi giữ tinh thần khai phóng trong điều kiện Việt Nam", ông nói.
Nhìn lại 10 năm dẫn dắt Trường Đại học Việt Nhật, điều khiến ông tâm đắc nhất là sự đồng thuận giữa phía Việt Nam và Nhật Bản. Nhưng đi cùng với đó là những khác biệt không dễ dung hòa.
Người Nhật quen với kỷ luật và kế hoạch dài hạn. Người Việt linh hoạt và thích ứng nhanh. Sự khác biệt ấy thể hiện rõ ngay trong cách tổ chức học tập. Nếu ở Nhật, lịch học có thể được ấn định trước hơn một năm, thì tại VJU, có khi chỉ hoàn thiện sát ngày bắt đầu học kỳ.
Sự linh hoạt này từng phát huy hiệu quả trong những tình huống đặc biệt như đại dịch Covid-19. Nhưng trong điều kiện bình thường, nó cũng tạo ra không ít áp lực – từ giảng viên, đối tác, đến những người tham gia giảng dạy ngắn hạn.
Kỳ vọng vào một thế hệ trẻ có hoài bão và kiên trì
Từ những va chạm rất cụ thể đó, ông cho rằng điều quan trọng hơn cả là cách nhìn. Theo ông, khi tìm hiểu về Nhật Bản, người Việt không nên chỉ nhìn vào thành công. "Cần nhìn cả những thất bại, với một tư duy phê phán", ông khẳng định, "để có thể chọn lọc và áp dụng một cách phù hợp".
Ông kỳ vọng VJU có thể góp phần hình thành một cách nhìn như vậy – không thần thánh hóa, cũng không định kiến. Một cách nhìn cân bằng, tỉnh táo, và chủ động. Ông gọi đó là "Nhật Bản học khai phóng".
Vì thế, dù tập trung vào các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật tiên tiến của Nhật Bản, ông vẫn cho rằng nhà trường cần duy trì các hướng nghiên cứu về Nhật Bản học và Việt Nam học theo tinh thần khai phóng. "Nếu không có nền tảng đó, việc tiếp nhận công nghệ cũng sẽ không trọn vẹn".
 |
| GS. Furuta Motoo với sinh viên Trường ĐH Việt Nhật |
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mạnh mẽ, ông cho rằng cơ hội dành cho thế hệ trẻ là rất lớn, nhưng đi kèm với đó là những đòi hỏi cao hơn về năng lực và bản lĩnh.
Ông kỳ vọng sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh của VJU không chỉ tiếp thu tri thức, mà còn hình thành cho mình một cách nhìn độc lập, biết đặt câu hỏi, biết lựa chọn và chịu trách nhiệm với lựa chọn đó. Giáo sư Furuta gửi gắm: "Hy vọng các em bên cạnh có hoài bão lớn, còn kiên trì thực hiện hoài bão của mình".
