Sở hữu trí tuệ dưới tác động của môi trường kinh doanh trong bối cảnh toàn cầu hóa

Thị trường thương mại các đối tượng sở hữu trí tuệ không ngừng gia tăng kể cả về số lượng, phạm vi cũng như các chủ thể tham gia, trong đó bao gồm nhiều trung gian và các nền tảng giao dịch khác nhau[1]. Ngoài ra, các mô hình kinh doanh mới cho phép áp dụng các giải pháp sáng tạo để tạo lập, cấp phép và tìm kiếm các đối tượng sở hữu trí tuệ cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Những thay đổi này làm cho việc định giá quyền sở hữu trí tuệ ngày càng trở nên phù hợp hơn so với trước đây. Hàng loạt các phương pháp định giá tài sản quyền sở hữu trí tuệ đã được triển khai, nhưng do giá trị của quyền sở hữu trí tuệ phụ thuộc nhiều vào bối cảnh và có thể có nhiều thang định giá vào cùng một thời điểm nên việc xây dựng các chuẩn mực định giá quốc tế sẽ gặp những khó khăn nhất định. Hơn nữa các chuẩn mực kế toán có thể có những yêu cầu đối với việc áp dụng các phương pháp định giá hiệu quả để có thể hình dung rõ nét được tác động của chúng tới hoạt động kinh doanh.

Bên cạnh đó, hàng loạt yếu tố, trong đó có quá trình toàn cầu hóa, tiến bộ trong phát triển công nghệ thông tin, sự gia tăng tính chất phức tạp của các công nghệ cũng như sự hội tụ của các lĩnh vực liên ngành, xuyên ngành đã buộc các chủ thể kinh doanh và các đơn vị nghiên cứu về đổi mới sáng tạo phải tham gia mạnh mẽ hơn vào các hoạt động hợp tác trong nghiên cứu đổi mới sáng tạo. Có rất nhiều mô hình hợp tác đổi mới bao gồm từ R&D, cấp lixăng hay các hình thức mới hơn như cuộc thi sáng tạo, nguồn cung cấp từ cộng đồng (crowdsourcing)[2]. Trong bối cảnh hiện nay, tính phức tạp của sản phẩm, sự chuyên môn hóa và tổ chức lại sản xuất để tận dụng lợi thế theo quy mô và tiết kiệm chi phí đã dẫn đến việc hệ thống sản xuất, phân phối ngày càng trở nên phi tập trung. Xu hướng hợp tác với các đối tác bên ngoài ngày càng làm tăng tầm quan trọng của việc các công ty sáng tạo và các tổ chức phi lợi nhuận với quy mô khác nhau phải tích cực quản lý tài sản trí tuệ và thông tin bí mật của họ, đặc biệt trong trường hợp khi các hoạt động vượt ra khỏi biên giới nước sở tại.

Mối quan hệ tương tác ngày càng chặt chẽ giữa các bên tham gia trong hoạt động của nền kinh tế cũng đặt ra vấn đề là làm thế nào để cân bằng được lợi ích giữa họ một cách tốt nhất. Vấn đề này đặc biệt quan trọng trong một số lĩnh vực như các chuẩn mực kỹ thuật trong hoạt động hợp tác cũng như kiểm soát đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường internet. Trong nhiều lĩnh vực ngành nghề, các chủ thể kinh doanh phải dựa vào các tiêu chuẩn để triển khai hoạt động hợp tác về công nghệ, sản phẩm hay dịch vụ trên cơ sở các thông số kỹ thuật của các tổ chức tiêu chuẩn chính thức hoặc không chính thức. Thông thường, các tổ chức này sẽ phát triển các quy tắc đối với sở hữu trí tuệ nhằm dung hòa nhu cầu thu lợi nhuận từ hoạt động R&D của chủ sở hữu công nghệ với mong muốn thúc đẩy việc triển khai rộng rãi các tiêu chuẩn kỹ thuật trên cơ sở cấp phép công bằng, hợp lý và không phân biệt đối xử đối với các đối tượng sở hữu trí tuệ. Thông qua đó, các tổ chức tiêu chuẩn cũng đồng thời hướng tới mục tiêu cân bằng lợi ích cho tất cả các thành viên tham gia, từ chủ sở hữu sáng chế, nhà sản xuất thiết bị và cung cấp dịch vụ cho tới khách hàng. Liên quan đến việc kiểm soát các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường internet, có nhiều tranh luận về vấn đề bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa các chủ thể khác nhau tham gia vào hoạt động trong môi trường này như nhà cung cấp nội dung và các chủ thể quyền sở hữu trí tuệ khác, các đơn vị trung gian (ví dụ: các ISP, các đầu mối xử lý hoạt động thanh toán, các nhà quảng cáo, các hệ thống tìm kiếm...), nhà sản xuất thiết bị và các bên tham gia vào hệ thống tên miền.

Sự thay đổi phương thức kinh doanh cũng tác động trực tiếp tới vấn đề bảo vệ bí mật kinh doanh - một đối tượng đặc thù, mang tính chất tổng hợp cao trong số các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ. Xu hướng tăng cường hợp tác đã dẫn đến sự gia tăng quy mô lưu chuyển của các luồng dữ liệu, sự dễ dàng chuyển giao hoặc công bố các thông tin thương mại bí mật. Điều này đã tạo ra khó khăn lớn cho các công ty trong việc kiểm soát các luồng thông tin, trong đó có thông tin là bí mật kinh doanh. Điều này càng trở nên nghiêm trọng hơn bởi sự phổ cập của internet, sự thu nhỏ của các thiết bị lưu trữ, sự lu mờ ranh giới giữa các thiết bị cá nhân và thiết bị chuyên nghiệp, sự phụ thuộc ngày càng gia tăng vào kết nối mạng và quá trình giao tiếp giữa các bên trong các quy trình công nghệ. Bên cạnh đó, sự khác biệt về các yêu cầu và trong các quy định pháp lý về bảo hộ bí mật kinh doanh ở các khu vực tài phán khác nhau cũng tạo ra nhiều khó khăn cho các công ty xuyên quốc gia.

Một vấn đề khác nảy sinh khi nền kinh tế toàn cầu ngày càng phát triển theo xu hướng dịch chuyển từ công nghiệp truyền thống sang công nghiệp số hóa dựa trên nền tảng truyền tải thông tin. Thời đại kỷ nguyên số có đặc trưng bởi những cơ hội vô cùng phong phú đối với các bên có liên quan trong việc trích xuất những thông tin cần thiết và hữu ích, tự do truyền tải và truy cập một cách tức thời những kiến thức nền tảng cũng như bất cứ thông tin mà nhân loại đã biết đến[3]. Khi nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu sẽ làm nảy sinh các vấn đề về quyền đối với dữ liệu cũng như các nghĩa vụ về bảo vệ dữ liệu. Nhiệm vụ quản lý dữ liệu của các chủ thể kinh doanh ngày càng trở nên có tính hệ thống và phức tạp hơn do việc thu thập dữ liệu trở nên phổ biến nhờ có internet vạn vận, máy bay không người lái, vệ tinh,...) và do sự gia tăng khối lượng dữ liệu được thu thập, sử dụng. Mặc dù trên thực tế, dữ liệu có thể tạo ra tiền, thậm chí có thể trở thành đối tượng của giao dịch mua bán[4] nhưng tại nhiều quốc gia ngoài khu vực châu Âu vẫn còn chưa có cơ chế bảo vệ chính thức đối với dữ liệu. Trên thực tế các thảo luận về quyền và nghĩa vụ liên quan đến dữ liệu vẫn đang diễn ra tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Cuối cùng, các phương thức kinh doanh mới sẽ tác động tới một đối tượng nữa - đó chính là tên miền với tính chất là một công cụ định vị cho lưu thông hàng hóa trong bối cảnh thương mại điện tử ngày càng phát triển. Khi giao tiếp qua internet đã trở nên thiết yếu đối với hầu hết các chủ thể kinh doanh thì tên miền đã thực sự trở thành một tài sản quý báu mà các chủ thể này cần quản lý giống như đối với những đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ. Tên miền cũng tạo ra lợi nhuận, có thể trở thành đối tượng mua bán, thậm chí có thể sử dụng như một mặt hàng có thể đầu cơ. Việc đăng ký tên miền giống hoặc tương tự với nhãn hiệu đang được bảo hộ với mục đích phân phối bất hợp pháp hoặc sử dụng sai mục đích đang là vấn đề được đặt ra[5], mặc dù ICANN (Tập đoàn internet cấp số và tên miền - internet Corporation for Assigned Names and Numbers) đã có nhiều nỗ lực trong việc thắt chặt kiểm soát và hợp lý hóa cơ chế giải quyết tranh chấp liên quan đến tên miền[6].