Sở hữu trí tuệ là một trong những nội dung quan trọng trong các hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là các FTA thế hệ mới. Sau khi Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) thiết lập các tiêu chuẩn tối thiểu về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ đối với các thành viên WTO, nhiều FTA tiếp tục đặt ra những nghĩa vụ vượt mức tối thiểu này. Các nghĩa vụ như vậy thường được đề cập dưới thuật ngữ “TRIPS-plus”.
Tuy nhiên, việc đánh giá các cam kết sở hữu trí tuệ trong FTA chỉ dựa trên mức độ gia tăng bảo hộ có thể chưa phản ánh đầy đủ nội dung của các hiệp định. Bên cạnh những nghĩa vụ nâng cao tiêu chuẩn bảo hộ và thực thi quyền, một số FTA còn ghi nhận các mục tiêu và nguyên tắc liên quan đến lợi ích công cộng, phổ biến tri thức, chuyển giao công nghệ và sự cân bằng giữa các quyền, nghĩa vụ và lợi ích liên quan.
 |
Yêu cầu về sự cân bằng thực tế đã được thể hiện ngay trong Hiệp định TRIPS. Điều 7 quy định việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ cần góp phần thúc đẩy đổi mới công nghệ, chuyển giao và phổ biến công nghệ, có lợi cho phúc lợi kinh tế - xã hội và bảo đảm sự cân bằng giữa quyền và nghĩa vụ. Điều 8 đồng thời cho phép các thành viên WTO, trong những điều kiện nhất định, áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, dinh dưỡng và các lợi ích công cộng quan trọng.
Cách tiếp cận này tiếp tục được làm rõ trong Tuyên bố Doha năm 2001 về TRIPS và sức khỏe cộng đồng. Tuyên bố khẳng định TRIPS không ngăn cản và không nên được giải thích theo hướng ngăn cản các thành viên WTO áp dụng các biện pháp nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời tái khẳng định quyền sử dụng các cơ chế linh hoạt của TRIPS để thúc đẩy khả năng tiếp cận thuốc.
Trong các FTA thế hệ mới mà Việt Nam tham gia, yếu tố cân bằng lợi ích cũng được thể hiện ở những mức độ khác nhau. Chương 18 CPTPP tiếp tục phản ánh các mục tiêu và nguyên tắc của Điều 7 và Điều 8 TRIPS. Bên cạnh các nghĩa vụ về bảo hộ và thực thi quyền, CPTPP còn đề cập đến việc thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, phổ biến thông tin, tri thức và công nghệ, đồng thời thúc đẩy cạnh tranh và các thị trường mở, hiệu quả.
Trong EVFTA, Chương 12 vừa bổ sung và cụ thể hóa một số quyền và nghĩa vụ theo TRIPS, vừa trực tiếp ghi nhận yêu cầu bảo đảm sự cân bằng giữa quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích của công chúng. Điều này cho thấy việc nâng cao tiêu chuẩn bảo hộ không nhất thiết loại trừ các cơ chế nhằm duy trì lợi ích công cộng.
Một ví dụ gần đây là Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA Việt Nam - UAE), có hiệu lực từ ngày 3/2/2026. Chương 12 của Hiệp định xác định việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ cần góp phần thúc đẩy thương mại, đầu tư, đổi mới công nghệ, chuyển giao và phổ biến công nghệ, đồng thời hướng tới phúc lợi kinh tế - xã hội và sự cân bằng giữa quyền và nghĩa vụ. Hiệp định cũng ghi nhận khả năng áp dụng các biện pháp phù hợp nhằm ngăn ngừa việc lạm dụng quyền sở hữu trí tuệ và bảo vệ một số lợi ích công cộng.
Các quy định trên cho thấy, bên cạnh những nghĩa vụ mang tính TRIPS-plus, một số FTA thế hệ mới còn tiếp tục ghi nhận hoặc cụ thể hóa các mục tiêu về cân bằng lợi ích vốn đã hiện diện trong TRIPS. Vì vậy, TRIPS-plus và cân bằng lợi ích không nhất thiết là hai xu hướng đối lập, mà có thể cùng tồn tại trong một khuôn khổ cam kết về sở hữu trí tuệ.
Đối với Việt Nam, vấn đề đặt ra không chỉ là thực hiện các nghĩa vụ bảo hộ ở mức cao hơn, mà còn là xác định và sử dụng hiệu quả dư địa chính sách trong các lĩnh vực như sức khỏe cộng đồng, giáo dục, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ. Việc xem xét đồng thời cả hai khía cạnh này sẽ góp phần bảo đảm quá trình thực thi các FTA phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và hoàn thiện chính sách sở hữu trí tuệ trong thời gian tới.
